गुरुवार, 5 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- istock
श्री संत गहिनीनाथ महाराज (गैनीनाथ) हे नवनाथ संप्रदायातील अत्यंत पूजनीय, सिद्ध आणि तेजस्वी महायोगी आहेत. नाथ संप्रदाय आणि महाराष्ट्रातील वारकरी संप्रदाय यांना जोडणारा मुख्य दुवा म्हणून त्यांच्याकडे पाहिले जाते. गहिनीनाथ महाराजांविषयी त्यांचे स्थान, अलौकिक जन्म, कार्य आणि समाधीस्थळ याविषयी सविस्तर माहिती घेऊयात.
पारंपरिक नवनाथ सूचीनुसार आणि ‘नवनाथ भक्तिसार’ ग्रंथातील उल्लेखांनुसार, गहिनीनाथ हे नवनाथांमधील पाचवे नाथ मानले जातात. ते विष्णूंचे अवतार असलेल्या ‘करभाजन नारायण’ यांचे रूप मानले जातात आणि ते गुरु गोरक्षनाथांचे पट्टशिष्य होते.
गहिनीनाथ महाराजांचा निश्चित ऐतिहासिक काळ उपलब्ध नसला तरी ते १२ व्या ते १३ व्या शतकात होऊन गेले. त्यांच्या जन्माची कथा अत्यंत गूढ आणि अलौकिक आहे. ग्रंथोक्त कथेनुसार, एकदा गुरु गोरक्षनाथ संजीवनी मंत्राचा अभ्यास करत होते. त्यावेळी खेळता खेळता मुलांनी मातीचा एक पुतळा बनवला होता. गोरक्षनाथांच्या मंत्रशक्तीमुळे त्या मातीच्या पुतळ्यात प्राण फुंकले गेले आणि एका सुंदर बालकाचा जन्म झाला. चिखलातून/मातीतून जन्म झाल्यामुळे त्यांना ‘गहिनीनाथ’ (गूढ किंवा गढूळ पाण्यातून आलेले) असे नाव मिळाले.
मच्छिंद्रनाथ आणि गोरक्षनाथांनी या बालकाला कनकागिरी गावातील अपत्यहीन ब्राह्मण दाम्पत्य मधुशर्मा (मधुब्राह्मण) आणि गंगाबाई यांच्या स्वाधीन केले. त्यांनीच गहिनीनाथांचे संगोपन केले. पुढे वयाच्या ७ व्या वर्षी गोरक्षनाथांनी त्यांना गर्भाद्री पर्वतावर नेऊन सर्व विद्या आणि दीक्षा दिली.
वारकरी संप्रदायाचे आद्य प्रेरक मानले जातात.. गहिनीनाथांचे सर्वात मोठे कार्य म्हणजे त्यांनी संत निवृत्तीनाथ (संत ज्ञानेश्वरांचे थोरले बंधू) यांना त्र्यंबकेश्वरच्या डोंगरावर अनुग्रह (दीक्षा) दिला. गहिनीनाथांनी निवृत्तीनाथांना केवळ योगसाधनाच शिकवली नाही, तर ‘कृष्णाची भक्ती’ जनमानसात पसरवण्याची आज्ञा दिली. निवृत्तीनाथांनी ती दीक्षा संत ज्ञानेश्वरांना दिली, ज्यातून पुढे महाराष्ट्रात महान वारकरी संप्रदायाची मुहूर्तमेढ रोवली गेली.
ज्ञान आणि औषधींचा प्रसार गहिनीनाथांनी योगविद्येसोबतच आयुर्वेद आणि औषधी वनस्पतींचे अफाट ज्ञान मिळवले होते व त्याचा उपयोग लोककल्याणासाठी केला. तसेच त्यांनी नाथ पंथातील कठीण योगसाधनेला सुलभ करून भक्तीची जोड दिली, ज्यामुळे सर्वसामान्य लोकांनाही आध्यात्मिक मार्ग सोपा झाला.
श्री क्षेत्र गहिनीनाथ गड हे गहिनीनाथ महाराजांचे मुख्य संजीवन समाधीस्थळ आहे. हे स्थान चिंचोली, तालुका पाटोदा, जिल्हा बीड (महाराष्ट्र) येथे आहे. (काही नोंदींमध्ये हे क्षेत्र अहमदनगर-बीड सीमेवर असल्याचेही उल्लेख होतो.)
या गडाचे वैशिष्ट्य म्हणजे या गडावर महाराजांचे मूळ समाधी मंदिर आहे. असे म्हटले जाते की, मुघल काळात परकीय आक्रमकांपासून संरक्षण करण्यासाठी या समाधीला ओट्यासारखे (कबरीसारखे) स्वरूप देण्यात आले होते. औरंगजेबाने या स्थानाला ‘गैरीपीर’ किंवा ‘गैबीपीर’ असे नाव दिले होते, मात्र हे मूळचे गहिनीनाथ महाराजांचेच पवित्र समाधी स्थान आहे. आज हा गड ‘गहिनीनाथ गड’ म्हणून ओळखला जातो आणि नाथ-वारकरी अनुयायांचे मोठे श्रद्धास्थान आहे.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: गहिनीनाथ महाराज हे नवनाथ संप्रदायातील सिद्ध महायोगी होते. नाथ आणि वारकरी संप्रदायांना जोडणारे महत्त्वाचे संत म्हणून त्यांना ओळखले जाते.
Ans: बीड जिल्ह्यातील पाटोदा तालुक्यातील चिंचोली येथे श्री क्षेत्र गहिनीनाथ गड हे त्यांचे प्रमुख समाधीस्थळ आहे.
Ans: गहिनीनाथ गड हे नाथ आणि वारकरी संप्रदायातील भाविकांचे श्रद्धास्थान असून, येथे गहिनीनाथ महाराजांच्या समाधीचे दर्शन घेण्यासाठी भाविक येतात.
