सोमवार, 10 ऑगस्ट 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
भारतीय ज्ञानपरंपरेत अनेक ऋषी-मुनींनी मानवी जीवनाच्या विविध पैलूंवर सखोल चिंतन करून जगाला अमूल्य ज्ञान दिले. त्यापैकी महर्षी पतंजली हे एक अत्यंत महत्त्वाचे नाव आहे. योगशास्त्राला शास्त्रबद्ध स्वरूप देणारे तत्त्वज्ञ म्हणून त्यांचे नाव सर्वाधिक प्रसिद्ध आहे. त्याचबरोबर संस्कृत व्याकरणाच्या क्षेत्रातही त्यांनी महत्त्वपूर्ण योगदान दिले. त्यामुळे भारतीय तत्त्वज्ञान, भाषा आणि आरोग्यपरंपरेच्या इतिहासात पतंजलींचे स्थान विशेष आहे.
पौराणिक आणि पारंपरिक मान्यतेनुसार महर्षी पतंजली हे शेषनागाचे अवतार मानले जातात. भगवान विष्णूंच्या शेषस्वरूपाशी त्यांचा संबंध जोडला जातो. त्यांच्या जन्माविषयीही विविध आख्यायिका प्रचलित आहेत. मात्र ऐतिहासिकदृष्ट्या योगसूत्रांचे रचनाकार आणि व्याकरणाच्या महाभाष्याचे कर्ते पतंजली हे एकच व्यक्ती होते का, याबाबत विद्वानांमध्ये मतभेद आहेत. त्यामुळे पतंजलींच्या कार्याचा अभ्यास करताना परंपरा आणि इतिहास या दोन्हींचा विचार करणे आवश्यक ठरते.
महर्षी पतंजलींचे सर्वांत प्रसिद्ध कार्य म्हणजे ‘पातंजल योगसूत्र’. योगसूत्र हा भारतीय योगपरंपरेतील अत्यंत महत्त्वाचा ग्रंथ मानला जातो. पतंजलींनी योगाची केवळ शारीरिक व्यायाम म्हणून मांडणी केलेली नाही, तर मन, शरीर आणि चेतना यांच्या शिस्तबद्ध विकासाचा मार्ग म्हणून योगाकडे पाहिले.
योगसूत्राच्या सुरुवातीलाच ते म्हणतात.. ‘योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः।’म्हणजे, चित्ताच्या चंचल वृत्तींचा निरोध करणे म्हणजे योग. माणसाचे मन सतत विचार, इच्छा, भावना, चिंता आणि कल्पनांनी व्यापलेले असते. या चंचल मनावर नियंत्रण मिळवून अंतर्मनात स्थैर्य निर्माण करणे हा योगाचा मूलभूत उद्देश असल्याचे पतंजली सांगतात.
आजच्या धावपळीच्या जीवनातही या विचाराचे महत्त्व मोठे आहे. ताणतणाव, अस्वस्थता, सततची चिंता आणि माहितीचा प्रचंड भडिमार यामुळे मनाची एकाग्रता कमी होत आहे. अशा परिस्थितीत हजारो वर्षांपूर्वी पतंजलींनी सांगितलेला मनःशिस्तीचा मार्ग आजही अत्यंत उपयुक्त ठरतो.
पतंजलींच्या योगदर्शनातील सर्वांत महत्त्वाची संकल्पना म्हणजे अष्टांग योग. योगाच्या या आठ अंगांद्वारे व्यक्तीच्या बाह्य व अंतर्गत जीवनाचा क्रमशः विकास करण्याचा मार्ग सांगितला आहे.
यम म्हणजे सामाजिक आणि नैतिक आचरणाची तत्त्वे. अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य आणि अपरिग्रह ही यमाची पाच अंगे आहेत. यामध्ये इतरांशी कसे वागावे, आपल्या इच्छा आणि वर्तनावर कसे नियंत्रण ठेवावे, याचे मार्गदर्शन मिळते.
नियम म्हणजे स्वतःच्या जीवनासाठी आवश्यक असलेली शिस्त. शौच, संतोष, तप, स्वाध्याय आणि ईश्वरप्रणिधान ही त्याची पाच अंगे आहेत. स्वतःची शुद्धता, समाधान, आत्मशिस्त, आत्मपरीक्षण आणि ईश्वरावरील श्रद्धा यांचा विकास करण्याचा मार्ग यातून सांगितला आहे.
आज योग म्हटले की सर्वप्रथम आसनांचा विचार केला जातो. मात्र पतंजलींच्या योगदर्शनात आसन हे केवळ शरीर वाकवण्याची किंवा व्यायामाची पद्धत नाही. ध्यानासाठी शरीर स्थिर आणि सुखद स्थितीत राहावे, यासाठी आसन महत्त्वाचे आहे.
श्वासोच्छ्वासाचे नियमन म्हणजे प्राणायाम. श्वास आणि मन यांचा जवळचा संबंध असल्याने श्वासावर नियंत्रण मिळवणे हे मनाला स्थिर करण्याच्या प्रक्रियेत महत्त्वाचे मानले जाते.
इंद्रियांना बाह्य विषयांपासून आवरून मनाकडे वळवणे म्हणजे प्रत्याहार. सतत बाह्य आकर्षणांकडे धावणाऱ्या मनाला अंतर्मुख करण्याची ही प्रक्रिया आहे.
मन एका विषयावर स्थिर ठेवणे म्हणजे धारणा. एकाग्रतेचा हा महत्त्वाचा टप्पा आहे.
एखाद्या विषयावर अखंड आणि स्थिर मानसिक प्रवाह निर्माण होणे म्हणजे ध्यान. ध्यानामुळे मनाची चंचलता कमी होऊन अंतर्मुखता वाढते.
योगमार्गातील सर्वोच्च अवस्था म्हणजे समाधी. या अवस्थेत साधकाचे चित्त अत्यंत सूक्ष्म आणि स्थिर होते.
अशा प्रकारे अष्टांग योग हा केवळ शारीरिक आरोग्याचा कार्यक्रम नसून नैतिकता, आत्मशिस्त, एकाग्रता आणि आत्मज्ञान यांचा सर्वांगीण मार्ग आहे.
महर्षी पतंजलींचे दुसरे महत्त्वाचे कार्य म्हणजे ‘महाभाष्य’. हे संस्कृत व्याकरणाच्या क्षेत्रातील अत्यंत महत्त्वाचे भाष्य मानले जाते. पाणिनींनी रचलेल्या ‘अष्टाध्यायी’ या व्याकरणग्रंथावर आणि कात्यायनांच्या वार्तिकांवर पतंजलींनी सविस्तर विवेचन केले. त्यांच्या या ग्रंथामुळे संस्कृत व्याकरणाच्या परंपरेला मोठी बौद्धिक खोली प्राप्त झाली.
‘महाभाष्य’ हे केवळ व्याकरणाचे नियम सांगणारे पुस्तक नाही. त्यामध्ये भाषा, शब्दांचा उपयोग, वाक्यरचना, अर्थ आणि भाषेच्या व्यवहारातील विविध पैलूंवर चर्चा आढळते. भारतीय संस्कृत परंपरेतील ज्ञानाचे जतन आणि पुढील पिढ्यांपर्यंत त्याचे संक्रमण होण्यासाठी व्याकरणशास्त्राचे महत्त्व फार मोठे होते. या दृष्टीने पतंजलींचे योगदान अत्यंत महत्त्वपूर्ण मानले जाते.
परंपरेत महर्षी पतंजलींचे नाव आयुर्वेद आणि वैद्यकीय ज्ञानाशीही जोडले जाते. ‘पतंजलतंत्र’ किंवा वैद्यकीय स्वरूपाच्या ग्रंथांचे श्रेय त्यांना दिल्याचे उल्लेख काही परंपरांमध्ये आढळतात. मात्र योगसूत्रांचे कर्ते पतंजली, महाभाष्यकार पतंजली आणि आयुर्वेदाशी संबंधित पतंजली हे एकच व्यक्तिमत्त्व होते का, याबाबत विद्वानांमध्ये निश्चित एकमत नाही. त्यामुळे आयुर्वेदातील त्यांचे योगदान सांगताना ते परंपरागत श्रेय म्हणून मांडणे अधिक योग्य ठरते.
भारतीय विचारपरंपरेमध्ये शरीर आणि मन यांना एकमेकांपासून वेगळे न मानता त्यांचा परस्परसंबंध पाहण्याची परंपरा प्राचीन आहे. योग आणि आयुर्वेद या दोन्ही परंपरांमध्ये ही समग्र दृष्टी दिसून येते.
पतंजलींच्या विचारांचे वैशिष्ट्य काय?
महर्षी पतंजलींच्या विचारांचे सर्वांत मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे शिस्त आणि आत्मनियंत्रण. मनाला हवे तसे वाहू न देता त्याला योग्य दिशा देणे, शरीर निरोगी ठेवणे, नैतिक आचरण करणे आणि अंतर्मनाचा शोध घेणे हा त्यांच्या विचारांचा गाभा आहे.
त्यांच्या योगदर्शनात बाह्य जगापासून पलायन करण्याचा संदेश नाही. उलट स्वतःच्या मनावर प्रभुत्व मिळवून अधिक संतुलित आणि जागरूक जीवन जगण्याचा मार्ग त्यातून दिसतो.
महर्षी पतंजली हे भारतीय ज्ञानपरंपरेतील बहुआयामी व्यक्तिमत्त्व म्हणून स्मरणात राहतात. योगसूत्रांच्या माध्यमातून त्यांनी मन आणि आत्मशिस्तीचा मार्ग स्पष्ट केला; महाभाष्याच्या माध्यमातून संस्कृत व्याकरणाच्या परंपरेला समृद्ध केले; तर आयुर्वेदाशी जोडल्या गेलेल्या परंपरांमधून शरीर-मनाच्या समन्वित आरोग्यदृष्टीची आठवण होते.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: महर्षी पतंजली हे भारतीय ज्ञानपरंपरेतील महान तत्त्वज्ञ मानले जातात. योगशास्त्र आणि संस्कृत व्याकरणाच्या क्षेत्रात त्यांचे महत्त्वपूर्ण योगदान आहे.
Ans: ‘महाभाष्य’ या ग्रंथाद्वारे त्यांनी पाणिनींच्या अष्टाध्यायी आणि कात्यायनांच्या वार्तिकांवर सविस्तर विवेचन केले.
Ans: काही पारंपरिक स्रोतांमध्ये पतंजलींचे नाव आयुर्वेदाशी जोडले जाते. मात्र योगसूत्रकार, महाभाष्यकार आणि आयुर्वेदाशी संबंधित पतंजली हे एकच व्यक्ती होते का, याबाबत विद्वानांमध्ये मतभेद आहेत.
