गुरुवार, 12 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- pinterest
आषाढ महिन्यातील कृष्ण पक्षातील एकादशीला कामिका एकादशी म्हटले जाते. हिंदू धर्मात एकादशीचे व्रत भगवान विष्णूला समर्पित मानले जाते. वर्षभरातील सर्व एकादशींना विशेष धार्मिक महत्त्व असले, तरी कामिका एकादशीला पापक्षालन, आत्मशुद्धी आणि भगवान विष्णूची कृपा प्राप्त करून देणारी एकादशी म्हणून विशेष स्थान आहे. या दिवशी श्रद्धेने उपवास, विष्णूपूजन, तुळशीपत्र अर्पण, नामस्मरण आणि जागरण करण्याची परंपरा आहे.
कामिका एकादशीचे माहात्म्य भगवान श्रीकृष्णांनी धर्मराज युधिष्ठिराला सांगितल्याचा उल्लेख विष्णुधर्मोत्तर आणि पद्मपुराणातील परंपरांमध्ये आढळतो. तसेच या व्रताचे महत्त्व ब्रह्मदेवांनी नारदांना सांगितल्याची कथाही प्रचलित आहे. या व्रतामागील मुख्य संदेश म्हणजे मन, वाणी आणि कर्म यांची शुद्धी करून ईश्वराच्या चरणी शरण जाणे.
‘कामिका’ म्हणजे इच्छा पूर्ण करणारी, अशी या एकादशीची धार्मिक व्याख्या केली जाते. मात्र या व्रताचा अर्थ केवळ सांसारिक इच्छा पूर्ण होणे एवढाच मर्यादित नाही. भक्ताने आपल्या चुकीच्या कर्मांबद्दल पश्चात्ताप करून सदाचरणाचा मार्ग स्वीकारणे, मनातील नकारात्मकता दूर करणे आणि भगवान विष्णूच्या भक्तीत मन रमवणे, हा या व्रताचा आध्यात्मिक अर्थ आहे.
धर्मशास्त्रानुसार कामिका एकादशीचे व्रत केल्याने जाणून-अजाणतेपणी झालेल्या पापांचे क्षालन होते. या दिवशी भगवान विष्णूची पूजा करून तुळशीची पाने अर्पण करण्याला विशेष महत्त्व आहे. विष्णू आणि तुळस यांचे नाते हिंदू धार्मिक परंपरेत अत्यंत पवित्र मानले जाते.
भगवान विष्णूच्या पूजेमध्ये तुळशीला विशेष स्थान आहे. कामिका एकादशीच्या दिवशी विष्णूला तुळशीपत्र अर्पण केल्यास विशेष पुण्य मिळते, अशी श्रद्धा आहे. तुळस ही पवित्रता, सात्त्विकता आणि भक्तीचे प्रतीक मानली जाते.
एकादशीच्या दिवशी तुळशीसमोर दीप प्रज्वलित करून तिची पूजा करणे, विष्णूच्या नामाचा जप करणे आणि तुळशीपत्र भगवान विष्णूला अर्पण करणे अशी भक्तांची परंपरा आहे. या कृतीमागे केवळ धार्मिक विधी नसून निसर्ग आणि ईश्वर यांच्याप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्याची भावनाही दडलेली आहे.
कामिका एकादशीशी संबंधित एक प्रसिद्ध कथा एका पराक्रमी ठाकुराची आहे. एका गावात एक अत्यंत रागीट आणि लढाऊ स्वभावाचा ठाकूर राहत होता. एकदा त्याचा एका ब्राह्मणाशी वाद झाला. वादाचे रूपांतर संघर्षात झाले आणि रागाच्या भरात ठाकुराच्या हातून त्या ब्राह्मणाचा मृत्यू झाला. या घटनेनंतर ठाकुराला आपल्या कृत्याची तीव्र जाणीव झाली. ब्राह्मणाच्या हत्येमुळे त्याच्यावर ब्रह्महत्येचे पाप लागल्याची भावना त्याच्या मनात निर्माण झाली. त्याने प्रायश्चित्त म्हणून मृत ब्राह्मणाच्या अंत्यसंस्काराची जबाबदारी पार पाडण्याचा प्रयत्न केला; मात्र समाजाने त्याला बहिष्कृत केले.
आपल्या हातून घडलेल्या पापामुळे तो अत्यंत दुःखी झाला. मनःशांती हरपलेल्या ठाकुराने एका ऋषींची भेट घेतली आणि आपल्या पापातून मुक्त होण्याचा उपाय विचारला. ऋषींनी त्याला कृष्ण पक्षातील कामिका एकादशीचे व्रत श्रद्धेने करण्याचा सल्ला दिला.
ऋषींच्या सांगण्यानुसार ठाकुराने कामिका एकादशीचे व्रत केले. त्याने भगवान विष्णूची भक्तिभावाने पूजा केली, तुळशीपत्र अर्पण केले, दिवसभर उपवास केला आणि रात्री जागरण करून भगवान विष्णूचे नामस्मरण केले. आपल्या चुकीबद्दल त्याने मनापासून पश्चात्ताप केला आणि भगवान विष्णूकडे क्षमायाचना केली.
कथेनुसार, त्या रात्री भगवान विष्णू त्याच्या स्वप्नात प्रकट झाले आणि त्याला त्याच्या पापातून मुक्त केल्याचे सांगितले. सकाळी उठल्यानंतर ठाकुराच्या मनातील भीती आणि अस्वस्थता दूर झाली. कामिका एकादशीच्या व्रतामुळे त्याला आत्मशांती आणि नव्याने सदाचरण करण्याची प्रेरणा मिळाली.
या कथेचा संदेश असा की, चूक झाल्यानंतर केवळ पश्चात्ताप करून थांबणे पुरेसे नाही; आपल्या चुकीची जाणीव होऊन प्रायश्चित्त, आत्मशुद्धी आणि योग्य आचरणाचा मार्ग स्वीकारणे आवश्यक आहे.
कामिका एकादशीची पूजा कशी करावी?
कामिका एकादशीच्या दिवशी सकाळी लवकर उठून स्नान करून स्वच्छ वस्त्रे परिधान करावीत. घरातील देवघर स्वच्छ करून भगवान विष्णूची प्रतिमा किंवा मूर्ती स्थापित करावी. त्यानंतर भगवान विष्णूची षोडशोपचार किंवा आपल्या श्रद्धेनुसार साधी पूजा करावी.
पूजेमध्ये पिवळी फुले, तुळशीपत्र, फळे आणि नैवेद्य अर्पण केला जातो. ‘ॐ नमो भगवते वासुदेवाय’ या मंत्राचा जप करणे, विष्णुसहस्रनामाचे पठण करणे किंवा भगवंताचे नामस्मरण करणे शुभ मानले जाते.
एकादशीच्या दिवशी शक्य असल्यास उपवास करावा. आरोग्य किंवा इतर कारणांमुळे पूर्ण उपवास शक्य नसल्यास आपल्या क्षमतेनुसार फलाहार किंवा सात्त्विक आहार घेता येतो. धार्मिक व्रतामध्ये शरीराला त्रास देण्यापेक्षा श्रद्धा, संयम आणि सात्त्विकता यांना अधिक महत्त्व दिले जाते.
कामिका एकादशीच्या रात्री जागरण करण्याचीही परंपरा आहे. या वेळी भगवान विष्णूचे नामस्मरण, भजन, कीर्तन, विष्णुसहस्रनाम पठण किंवा धार्मिक ग्रंथांचे वाचन केले जाते. जागरणाचा उद्देश केवळ रात्रभर जागणे नसून मन ईश्वराच्या चिंतनात ठेवणे हा आहे.
कामिका एकादशी ही भक्ती, आत्मशुद्धी आणि प्रायश्चित्त यांचा सुंदर संगम मानली जाते. भगवान विष्णूची पूजा, तुळशी अर्पण, उपवास, नामस्मरण आणि जागरण या धार्मिक परंपरांमधून भक्त आपल्या जीवनातील नकारात्मकता दूर करण्याचा आणि सद्मार्गावर चालण्याचा संकल्प करतो
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: आषाढ महिन्यातील कृष्ण पक्षातील एकादशी रविवार, 9 ऑगस्ट रोजी आहे
Ans: ही एकादशी पापक्षालन, आत्मशुद्धी, प्रायश्चित्त आणि भगवान विष्णूची कृपा मिळवण्यासाठी महत्त्वाची मानली जाते.
Ans: व्रतकथेत एका ठाकुराने झालेल्या चुकीबद्दल पश्चात्ताप करून ऋषींच्या मार्गदर्शनाखाली कामिका एकादशीचे व्रत केल्याचे वर्णन आहे. या कथेत प्रायश्चित्त आणि सदाचरणाचा संदेश दिला जातो.
