शनिवार, 27 जून 2026
फोटो सौजन्य- pinterest
हनुमान हे भगवान श्रीरामांचे परमभक्त, अतुलनीय पराक्रमी, बुद्धिमान आणि संकटमोचन म्हणून संपूर्ण भारतात पूजले जातात. त्यांच्या अनेक स्वरूपांचा उल्लेख रामायण, पुराणे आणि तांत्रिक ग्रंथांत आढळतो. त्यापैकी पंचमुखी हनुमान हे अत्यंत प्रभावी, तेजस्वी आणि दैवी स्वरूप मानले जाते. या स्वरूपात हनुमान पाच मुखांनी प्रकट होतात. प्रत्येक मुख विशिष्ट देवतेचे प्रतिनिधित्व करते आणि विशिष्ट शक्ती, गुण तसेच संरक्षणाचे प्रतीक आहे.
पंचमुखी हनुमानाची कथा प्रामुख्याने रामायणाच्या उत्तरकालीन परंपरा, लोकपरंपरा आणि काही पुराणांमध्ये सांगितली जाते. हे स्वरूप भक्तांच्या सर्व प्रकारच्या संकटांचे निवारण करणारे, भयाचा नाश करणारे आणि आध्यात्मिक उन्नती करणारे मानले जाते.
लंकेच्या युद्धात रावणाचा भाऊ किंवा मित्र म्हणून ओळखला जाणारा मायावी असुर अहिरावण (काही ग्रंथांत महिरावण) पाताळलोकाचा राजा होता. तो तंत्र-मंत्र, मायावी विद्या आणि शक्तिशाली यज्ञकर्मात पारंगत होता. रावणाला पराभव जवळ आल्याचे दिसू लागल्यावर त्याने अहिरावणाची मदत मागितली. अहिरावणाने आपल्या मायाशक्तीने श्रीराम आणि लक्ष्मण यांना झोपेतून उचलून पाताळलोकात नेले. तेथे देवीसमोर त्यांचा बळी देण्याची तयारी सुरू झाली. हनुमानांना ही बातमी समजताच त्यांनी पाताळलोक गाठले. तेथे अहिरावणाला वरदान होते की, पाच दिशांना ठेवलेल्या पाच दिव्यांचा एकाच वेळी नाश झाल्याशिवाय त्याचा मृत्यू होणार नाही. एक दिवा पूर्वेला, एक पश्चिमेला, एक उत्तरेला, एक दक्षिणेला आणि एक आकाशाकडे प्रज्वलित होता.
एकाच वेळी पाच दिशांकडे पाहून पाचही दिवे विझवण्यासाठी हनुमानांनी अद्भुत पंचमुखी स्वरूप धारण केले. पाच मुखांतून पाचही दिशांकडे पाहून त्यांनी एकाच वेळी दिवे विझवले आणि त्यानंतर अहिरावणाचा वध करून श्रीराम आणि लक्ष्मण यांची मुक्तता केली.
ही कथा भक्ती, बुद्धिमत्ता, सामर्थ्य आणि संकटसमयी योग्य निर्णय घेण्याचे अद्वितीय उदाहरण मानली जाते.
हे मूळ हनुमानांचे मुख आहे. हे भक्ती, बल, निर्भयता, सेवा आणि श्रीरामांप्रती अखंड समर्पणाचे प्रतीक आहे. या मुखाच्या उपासनेने शत्रूभय, मानसिक दुर्बलता आणि नकारात्मक शक्तींचा नाश होतो, अशी श्रद्धा आहे.
भगवान विष्णूंचा उग्र अवतार नरसिंह अन्यायाचा नाश करणारा मानला जातो. हे मुख दुष्ट शक्ती, भूत-प्रेतबाधा, तांत्रिक अडथळे आणि भीती दूर करणारे मानले जाते. धर्मरक्षणाची शक्ती यामध्ये प्रकट होते.
गरुड हे भगवान विष्णूंचे वाहन आणि नागांचे शत्रू मानले जातात. हे मुख विषबाधा, सर्पदोष, रोग आणि संकटांपासून संरक्षण करणारे मानले जाते. गरुडाचे स्वरूप वेग, जागरूकता आणि संरक्षण यांचे प्रतीक आहे.
वराह हा भगवान विष्णूंचा अवतार असून त्यांनी पृथ्वीचा उद्धार केला. हे मुख स्थैर्य, समृद्धी, आरोग्य, कुटुंबाचे संरक्षण आणि जीवनातील अडथळ्यांवर मात करण्याची प्रेरणा देते.
हयग्रीव हे ज्ञान, विद्या, स्मरणशक्ती आणि आध्यात्मिक प्रकाशाचे प्रतीक आहेत. या मुखाच्या उपासनेने बुद्धी, विवेक, अध्ययनातील यश आणि आध्यात्मिक प्रगती प्राप्त होते, अशी श्रद्धा आहे.
पंचमुखी हनुमान म्हणजे केवळ पाच मुखांचा देव नव्हे, तर मानवी जीवनातील पाच मूलभूत शक्तींचे प्रतीक आहे.शक्ती, निर्भयता, संरक्षण, स्थैर्य आणि ज्ञान. जीवनात संकटांचा सामना करताना केवळ शारीरिक बल पुरेसे नसते; त्यासाठी विवेक, धैर्य, संयम, श्रद्धा आणि योग्य कृती यांचीही आवश्यकता असते. पंचमुखी स्वरूप हे या सर्व गुणांचे एकत्रित दर्शन घडवते.
काही तत्त्वज्ञ पाच मुखांचा संबंध पंचमहाभूत, पंचज्ञानेंद्रिये, पंचप्राण किंवा पाच दिशांशी जोडतात. त्यामुळे हे स्वरूप आध्यात्मिकदृष्ट्याही अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते.
पंचमुखी हनुमानाची उपासना विशेषतः मंगळवार आणि शनिवार केली जाते. भक्त हनुमान चालीसा, बजरंग बाण, हनुमान कवच आणि पंचमुखी हनुमान मंत्रांचे पठण करतात. श्रद्धेनुसार या उपासनेमुळे भय, नकारात्मकता, शत्रू, रोग आणि मानसिक अस्थिरता दूर होऊन आत्मविश्वास, धैर्य आणि आध्यात्मिक बळ प्राप्त होते.
पंचमुखी हनुमानाचे स्वरूप हे भक्ती, पराक्रम, संरक्षण, ज्ञान आणि धर्मरक्षण यांचा अद्वितीय संगम आहे. अहिरावणाच्या वधाची कथा आपल्याला संकटसमयी धैर्य, श्रद्धा आणि बुद्धी यांचा समन्वय साधण्याची प्रेरणा देते. म्हणूनच पंचमुखी हनुमान हे केवळ दैवी शक्तीचे नव्हे, तर आदर्श व्यक्तिमत्त्वाचेही प्रतीक मानले जातात. त्यांच्या उपासनेतून भक्ताला आत्मविश्वास, निर्भयता, सद्बुद्धी आणि ईश्वरभक्तीचा मार्ग प्राप्त होतो.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: पंचमुखी हनुमान हे भगवान हनुमानांचे पाच मुख असलेले दिव्य स्वरूप आहे. हे स्वरूप भक्ती, पराक्रम, संरक्षण, ज्ञान आणि धर्मरक्षणाचे प्रतीक मानले जाते.
Ans: हनुमान, नरसिंह, गरुड, वराह आणि हयग्रीव या पाच दैवी स्वरूपांचे प्रतिनिधित्व पंचमुखी हनुमानाच्या पाच मुखांद्वारे केले जाते.
Ans: पौराणिक कथेनुसार, अहिरावणाचा वध करून श्रीराम आणि लक्ष्मण यांची सुटका करण्यासाठी हनुमानांनी पंचमुखी स्वरूप धारण केले.
