रविवार, 15 नोव्हेंबर 2026
भारत देश रात्री का स्वतंत्र झाला? (फोटो सौजन्य - ChatGPT)
यामागे केवळ नेहरूंचे भाषण किंवा ब्रिटिश कायद्याची औपचारिकता हे कारण नव्हते. या कथेत लॉर्ड माउंटबॅटन यांचा आग्रह, भारतीय ज्योतिषांची चिंता आणि घड्याळाच्या काट्यांमध्ये सापडलेली ती वेळ, जिने अशुभ मानल्या जाणाऱ्या तारखेत एका शुभ क्षणाचा मार्ग मोकळा केला, यांचा समावेश होता.
फेब्रुवारी १९४७ मध्ये, ब्रिटिश पंतप्रधान क्लेमेंट ऍटली यांनी घोषणा केली की भारतातील ब्रिटिश राजवट जून १९४८ पर्यंत संपुष्टात येईल. पण भारतात आल्यावर लॉर्ड माउंटबॅटन यांच्या लक्षात आले की ब्रिटिशांकडे तेवढा वेळ नव्हता.
देश जातीय हिंसाचाराच्या खाईत लोटला जात होता. पंजाब आणि बंगाल पेटले होते. काँग्रेस आणि मुस्लिम लीग यांच्यात तडजोड होण्याची शक्यता संपुष्टात आली होती. ब्रिटिश प्रशासन कोलमडत होते. अशा परिस्थितीत, माउंटबॅटन यांनी सत्ता हस्तांतरण जवळपास दहा महिन्यांसाठी पुढे ढकलले.
माउंटबॅटन यांच्यासाठी हा काही सामान्य दिवस नव्हता. बरोबर दोन वर्षांपूर्वी, १५ ऑगस्ट, १९४५ रोजी, जपानने मित्र राष्ट्रांसमोर शरणागती पत्करल्याची घोषणा केली होती. त्या युद्धादरम्यान माउंटबॅटन आग्नेय आशियातील मित्र राष्ट्रांच्या सैन्याचे सर्वोच्च सेनापती होते. ही तारीख त्यांच्या लष्करी यशाशी जोडलेली होती.
माउंटबॅटन यांनी ही तारीख आधीच जाहीर केली होती. त्यानंतर, ब्रिटिश संसदेने मंजूर केलेल्या १९४७ च्या भारतीय स्वातंत्र्य कायद्यातही १५ ऑगस्ट ही भारत आणि पाकिस्तानची जन्मतारीख म्हणून नोंदवली गेली. तारीख बदलणे सोपे काम नव्हते. तथापि, दिनदर्शिकेमुळे एक नवीन गुंतागुंत निर्माण झाली.
१५ ऑगस्ट ही तारीख पाहून ज्योतिषांनी चिंता व्यक्त केली. प्रचलित वृत्तांनुसार, स्वातंत्र्याची तारीख जाहीर होताच, देशातील अनेक ज्योतिषांनी तिच्या शुभ मुहूर्ताबद्दल चिंता व्यक्त केली. त्यांनी असा युक्तिवाद केला की, ज्याप्रमाणे एखाद्या व्यक्तीच्या जन्मवेळेवरून तिची कुंडली ठरते, त्याचप्रमाणे राष्ट्राच्या स्थापनेचा क्षण त्याच्या भविष्यातील दिशेशी जोडलेला असतो.
या कथेत दोन नावे विशेष उल्लेखनीय आहेत: सोलनचे पंडित हरदेव शर्मा त्रिवेदी आणि उज्जैनचे पंडित सूर्यनारायण व्यास. असे म्हटले जाते की, त्यांनी तत्कालीन नेत्यांना सांगितले की १५ ऑगस्ट हा संपूर्ण दिवस राष्ट्राच्या जन्मासाठी शुभ मानला जात नाही. त्या वेळी, कृष्ण पक्षातील चतुर्दशी संपत आली होती आणि अमावस्या जवळ येत होती. मुहूर्त ज्योतिषशास्त्रानुसार, राज्याची स्थापना, सत्ताग्रहण आणि नवीन राष्ट्राच्या प्रारंभासाठी तारीख, नक्षत्र आणि लग्न यांचा विशेष विचार केला जातो.
समस्या ही होती की, ब्रिटिश तारीख बदलण्यास तयार नव्हते. भारतीय नेतृत्वाकडे आता फक्त काही तासांचाच अवधी होता. तारीख ब्रिटिशांचीच राहणार होती, पण भारत त्या तारखेच्या आत स्वातंत्र्याची वेळ निवडणार होता.
Independence Day 2025: स्वातंत्र्य दिन का साजरा केला जातो? काय आहे इतिहास आणि महत्त्व जाणून घ्या
ज्योतिषी १४ ऑगस्टच्या रात्रीपासून १५ ऑगस्टच्या सकाळपर्यंत ग्रहांच्या हालचालींचे निरीक्षण करत होते. ते एका स्थिर लग्नाच्या शोधात होते, अशी वेळ ज्यात नवीन राष्ट्राचा पाया घातला जाऊ शकेल. मध्यरात्रीच्या सुमारास आकडेमोड थांबली.
मध्यरात्री १२ वाजता, इंग्रजी दिनदर्शिकेनुसार तारीख बदलणार होती. १४ ऑगस्ट संपणार होता आणि १५ ऑगस्ट सुरू होणार होता. याचा अर्थ असा होता की ब्रिटिश कायद्याची अटही पूर्ण होणार होती. या वेळी दिल्लीच्या आकाशात वृषभ लग्न उगवत होते.
वृषभ ही एक स्थिर रास आहे. ज्योतिषशास्त्रानुसार, स्थिर लग्न असताना सुरू केलेले कार्य टिकाऊ आणि दीर्घकाळ टिकणारे मानले जाते. फाळणी, हिंसाचार आणि विस्थापनाच्या काळात जन्मलेल्या देशासाठी, त्या मर्यादित वेळेत स्थिर लग्नापेक्षा दुसरा चांगला पर्याय क्वचितच होता.
त्यामुळेच सत्ता हस्तांतरण मध्यरात्रीच्या सुमारास नियोजित करण्यात आले होते. ही तारीख आणि शुभ वेळ यांचा एक अचूक मेळ होता, ज्यामुळे ना ब्रिटिश कायद्याचे उल्लंघन झाले, ना भारतीय परंपरेकडे पूर्णपणे दुर्लक्ष झाले.
स्वतंत्र भारताची लोकप्रिय कुंडली १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी मध्यरात्री, नवी दिल्ली या ठिकाणी तयार केली जाते. या कुंडलीत वृषभ लग्नाचा समावेश आहे. शुक्र हा वृषभ राशीचा स्वामी आहे. ही राशी जमीन, संसाधने, संपत्ती, शेती, कला आणि सांस्कृतिक ओळख यांच्याशी संबंधित आहे. एकेकाळी ‘सुवर्ण पक्षी’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या देशाच्या स्वातंत्र्याच्या कुंडलीतील लग्नसुद्धा भौतिक संसाधने आणि पृथ्वीशी संबंधित राशीत आले, हा कदाचित एक योगायोग असावा.
पण याच लग्नात राहूसुद्धा होता. ज्योतिषशास्त्रानुसार, राहूला अस्थिरता, रहस्य, गोंधळ, परकीय प्रभाव आणि अचानक बदलाचा घटक मानले जाते. भारताचा जन्म सामान्य परिस्थितीत झाला नाही. स्वातंत्र्याने फाळणी आणली. लाखो लोक रातोरात आपल्याच घरात परके झाले. कागदावर सीमा आखल्या गेल्या आणि त्यांचे दुःख पिढ्यानपिढ्या टिकून राहिले. राहूच्या प्रभावाखाली असलेल्या वृषभ लग्नाने त्या रात्रीच्या दोन्ही बाजू प्रकट केल्या: एका बाजूला स्वातंत्र्य आणि दुसऱ्या बाजूला फाळणीच्या जखमा.
त्या रात्री, चंद्र कर्क राशी आणि पुष्य नक्षत्राच्या प्रभावाखाली होता. वैदिक ज्योतिषशास्त्रानुसार, पुष्य नक्षत्र हे पालनपोषण, पोषण, विस्तार आणि जबाबदारीशी संबंधित एक शुभ नक्षत्र मानले जाते. पुष्य नक्षत्राचे दैवत गुरु आहे आणि या नक्षत्राचा स्वामी शनी आहे. गुरु बुद्धी आणि धोरणाचे प्रतीक आहे, तर शनी शिस्त, श्रम आणि संघर्षाचे प्रतिनिधित्व करतो. एका नवीन राष्ट्रासाठी हे योग सोपे नव्हते.
या कुंडलीत, सूर्य, चंद्र, बुध, शुक्र आणि शनी कर्क राशीत एकत्र होते. कर्क राशी मातृभूमी, जनता, जनभावना, अंतर्गत सुरक्षा आणि सीमांशी संबंधित आहे. जर आपण भारताच्या इतिहासाकडे पाहिले तर, हे मुद्दे त्याच्या राजकीय जीवनाच्या केंद्रस्थानी राहिले आहेत. भाषा, धर्म, सीमा, विस्थापन, गरिबी, अन्न सुरक्षा, जनभावना आणि राष्ट्रीय ऐक्य, स्वातंत्र्यानंतर देशाला या प्रश्नांशी वारंवार संघर्ष करावा लागला.
स्वातंत्र्याच्या वेळेबद्दल असे अनेकदा म्हटले जाते की भारताला अभिजीत मुहूर्ताच्या वेळी स्वातंत्र्य मिळाले. तथापि, या दाव्याचा अर्थ लावताना काही सावधगिरी बाळगणे आवश्यक आहे. सर्वसाधारण पंचांगानुसार, अभिजीत मुहूर्त दिवसाच्या मध्यभागी येतो. मध्यरात्रीच्या विशिष्ट वेळेला निशित किंवा निशिता काळ म्हटले जाते. काही ज्योतिषीय परंपरा आणि नंतरच्या वृत्तांतांनी स्वातंत्र्याची वेळ रात्रीच्या अभिजीत काळाशी जोडली. सर्व पंचांग प्रणाली या वर्गीकरणावर सहमत नाहीत.
हे स्पष्ट आहे की केवळ नाट्यमय परिणामासाठी मध्यरात्रीची वेळ निवडली गेली नव्हती. १५ ऑगस्टच्या निर्धारित कालावधीत वृषभ लग्न आणि पुष्य नक्षत्राच्या संयोगामुळे ती वेळ ज्योतिषशास्त्रीय दृष्ट्या अधिक स्वीकारार्ह ठरली.
१४ ऑगस्टच्या रात्री, संविधान सभेची विशेष बैठक सुरू झाली. सभागृह खचाखच भरले होते. प्रेक्षक गॅलरीतही जागा नव्हती. काही तासांपूर्वीच पाकिस्तान अस्तित्वात आले होते. दिल्लीत जल्लोषाचे वातावरण होते, पण पंजाब आणि बंगालमधील बातम्यांनी हा आनंद काहीसा कमी केला. जवाहरलाल नेहरू बोलण्यासाठी उभे राहिले. त्यांनी घोषित केले की मध्यरात्री, जेव्हा जग झोपलेले असेल, तेव्हा भारत जीवन आणि स्वातंत्र्यासाठी जागा होईल.
घड्याळात रात्रीचे बारा वाजले. शंखनाद झाला. सभागृह टाळ्यांच्या कडकडाटाने दुमदुमले. १५ ऑगस्ट सुरू झाला होता. संविधान सभेने शासन करण्याची सत्ता स्वीकारली आणि भारतावरील एका साम्राज्याची कायदेशीर सत्ता संपुष्टात आली.
विशेष म्हणजे, भारताच्या स्वातंत्र्याच्या त्या ऐतिहासिक क्षणी महात्मा गांधी दिल्लीत नव्हते. ते कलकत्त्यात जातीय हिंसाचार थांबवण्याचा प्रयत्न करत होते. दिल्ली उत्सवाची तयारी करत असताना, गांधीजी उपवास आणि प्रार्थना करत होते. भारताचा जन्म हा उत्सव आणि शोक या दोन्ही भावनांनी साजरा झाला.
भारताचे स्वातंत्र्य हे कोणत्याही ग्रहाचा किंवा शुभ क्षणाचा परिणाम नव्हते. तो लाखो लोकांचा संघर्ष, तुरुंगवास, आंदोलन आणि त्याग होता. परंतु स्वातंत्र्याची वेळ निवडण्यात ज्योतिषशास्त्राच्या भूमिकेची कहाणी भारतीय इतिहासाचा एक अदृश्य पैलू उघड करते, जिथे आधुनिक राजकारण आणि प्राचीन परंपरा यांचा संघर्ष होतो.
माउंटबॅटन यांनी ती तारीख निवडली. ब्रिटिश संसदेने त्याला कायद्याचे स्वरूप दिले. भारतीय ज्योतिषांना त्या तारखेत एक स्थिर वृषभ लग्न आढळले आणि भारतीय नेत्यांनी मध्यरात्री सत्ता ग्रहण केली. त्या रात्री, घड्याळाने केवळ तारीखच बदलली नाही. त्याने एका गुलाम देशाचे स्वतंत्र राष्ट्रात रूपांतर केले. एका बाजूला, ब्रिटिश साम्राज्याचा सूर्य भारतावर मावळत होता, तर दुसऱ्या बाजूला, अमावस्येच्या अंधाऱ्या रात्रीत एका नवीन राष्ट्राचा जन्म होत होता. कदाचित म्हणूनच १५ ऑगस्ट, १९४७ ची मध्यरात्र आजही गूढ वाटते. भारत सूर्योदयाची वाट न पाहता जागा झाला, कारण कधीकधी इतिहास पहाटेपूर्वीच आपला प्रकाश निवडतो.
टीपः येथे दिलेली माहिती केवळ समजुती आणि माहितीवर आधारित आहे. हे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे की navarashtra.com कोणत्याही समजुती किंवा माहितीचे समर्थन करत नाही. कोणत्याही माहितीवर किंवा माहितीवर कृती करण्यापूर्वी संबंधित तज्ज्ञांचा सल्ला घ्या.
Ans: ब्रिटिश कायद्यानुसार, भारताला १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी स्वातंत्र्य मिळणार होते. प्रचलित ज्योतिषीय विवेचनानुसार, या तारखेला स्थिर वृषभ लग्न प्राप्त करण्यासाठी मध्यरात्रीची वेळ निवडण्यात आली.
Ans: भारताचे शेवटचे व्हाईसरॉय, लॉर्ड माउंटबॅटन यांनी सत्ता हस्तांतरणासाठी १५ ऑगस्ट १९४७ ही तारीख निवडली
Ans: नवी दिल्लीवर आधारित प्रचलित कुंडलीनुसार, १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी मध्यरात्री १२:०० वाजता वृषभ लग्न येते
Ans: हा एक प्रचलित दावा आहे, परंतु सर्व पंचांग पद्धती यावर सहमत नाहीत. मध्यरात्रीच्या विशिष्ट कालावधीला सामान्यतः निशिथ किंवा निशिता काळ म्हटले जाते
