फोटो सौजन्य - Social Media
भारतातील आदिवासी समाज हा निसर्गाशी अतिशय जवळचा संबंध ठेवून जीवन जगणारा समाज म्हणून ओळखला जातो. जंगल, पर्वत, नद्या, झाडे, प्राणी आणि पृथ्वी यांना आदिवासी समाजात केवळ नैसर्गिक घटक म्हणून नव्हे, तर दैवी शक्तीचे रूप मानले जाते. त्यामुळेच अनेक आदिवासी समुदायांमध्ये निसर्गाची पूजा करण्याची परंपरा आजही जपली जाते. आदिवासी समाजाचे जीवन मुख्यतः जंगल आणि नैसर्गिक साधनसंपत्तीवर अवलंबून असते. अन्न, पाणी, औषधी वनस्पती, निवारा आणि उपजीविकेची साधने त्यांना निसर्गातूनच मिळतात. त्यामुळे निसर्गाला जीवनदाता मानून त्याच्याबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी विविध धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरा विकसित झाल्या आहेत.
अनेक आदिवासी समुदायांमध्ये विशिष्ट झाडे, डोंगर, नदी किंवा जंगलातील काही ठिकाणे पवित्र मानली जातात. या ठिकाणी देवतांचा वास असल्याची श्रद्धा असून तेथे पूजा, सण आणि सामुदायिक विधी आयोजित केले जातात. यामुळे पर्यावरण संरक्षणालाही चालना मिळते, कारण पवित्र मानल्या जाणाऱ्या स्थळांचे नुकसान करण्यास समाजात मनाई असते. आदिवासी संस्कृतीत निसर्ग आणि मानव यांच्यातील संतुलनाला विशेष महत्त्व दिले जाते. निसर्गाचा अतिरेकाने वापर न करता त्याच्याशी सुसंवाद साधून जगण्याची शिकवण या परंपरांमधून दिली जाते. त्यामुळे जंगलतोड, पाण्याचा अपव्यय किंवा पर्यावरणाचे नुकसान टाळण्याकडे आदिवासी समाजाचा कल दिसून येतो.
याशिवाय पाऊस, पीक, वनसंपत्ती आणि आरोग्य यांसाठी आदिवासी समाजात विविध निसर्गपूजनाचे उत्सव साजरे केले जातात. या सणांमधून निसर्गाबद्दल आदर आणि कृतज्ञता व्यक्त केली जाते. अनेक ठिकाणी पावसाळ्याच्या सुरुवातीला, पीक कापणीच्या वेळी किंवा जंगलातील नव्या उत्पादनांच्या आगमनावेळी विशेष विधी केले जातात. एकंदरीत, आदिवासी समाजात निसर्गाला देव मानण्यामागे अंधश्रद्धेपेक्षा जीवनाशी असलेले त्याचे अतूट नाते, कृतज्ञतेची भावना आणि पर्यावरण संवर्धनाची परंपरा अधिक महत्त्वाची आहे. निसर्ग हा जीवनाचा आधार आहे, या विचारातूनच आदिवासी संस्कृतीत निसर्गाला देवाचे स्थान देण्यात आले असून ही परंपरा आजही अनेक भागांत जपली जात आहे.
