बुधवार, 19 ऑगस्ट 2026
फोटो सौजन्य- pinterest
महाराष्ट्राच्या भक्तीपरंपरेचे केंद्रस्थान असलेल्या पंढरपूरच्या श्रीविठ्ठलाला भक्तांनी प्रेमाने अनेक नावे दिली आहेत. विठ्ठल, विठोबा, पांडुरंग, पंढरीनाथ, पंढरीराया, विठूमाऊली, हरी, गोविंद, गोपाळ, कान्हा अशा अनेक नावांनी श्रीविठ्ठलाचा जयघोष केला जातो. प्रत्येक नावामागे एखादी आख्यायिका, भक्तिभाव, स्थानिक परंपरा किंवा देवतेच्या स्वरूपाशी संबंधित अर्थ दडलेला आहे.
वारकरी संप्रदायाच्या दृष्टीने ही नावे केवळ देवाला संबोधण्यासाठी वापरलेले शब्द नाहीत, तर विठ्ठलाशी असलेले भक्तांचे जिव्हाळ्याचे नाते व्यक्त करणारी माध्यमे आहेत. कुणासाठी तो पंढरीचा राजा आहे, कुणासाठी आईसारखी माया करणारी माऊली आहे, तर कुणासाठी विटेवर उभा राहून भक्ताची वाट पाहणारा सखा आहे.
श्रीविठ्ठलाच्या नावामागे सर्वांत प्रसिद्ध कथा म्हणजे भक्त पुंडलिकाची कथा. पुंडलिक हा आई-वडिलांची अत्यंत श्रद्धेने सेवा करणारा भक्त होता. त्याच्या मातृ-पितृसेवेने प्रसन्न होऊन भगवान श्रीकृष्ण त्याला भेटण्यासाठी पंढरपूर येथे आले. त्या वेळी पुंडलिक आपल्या आई-वडिलांच्या सेवेत मग्न होता. त्यामुळे त्याने देवाला थांबण्यासाठी एक वीट पुढे केली आणि त्या विटेवर उभे राहण्याची विनंती केली.
भगवान श्रीकृष्ण त्या विटेवर हात कमरेवर ठेवून उभे राहिले आणि पुंडलिकाची सेवा पूर्ण होईपर्यंत त्याची वाट पाहत राहिले. याच स्वरूपातील विठ्ठलाची मूर्ती आज पंढरपूरच्या मंदिरात भक्तांना दर्शन देते, अशी वारकरी परंपरेतील श्रद्धा आहे.
‘विठ्ठल’ या नावाच्या व्युत्पत्तीबाबत मात्र विविध मते आढळतात. लोकप्रिय भक्तिपरंपरेत वीट आणि त्यावर ठाकलेला देव या कथेशी ‘विठ्ठल’ हे नाव जोडले जाते. वीट-कथा ही अत्यंत लोकप्रिय धार्मिक परंपरा असली, तरी तिची व्युत्पत्ती ही एकमेव निर्विवाद भाषाशास्त्रीय व्याख्या मानता येत नाही.
‘विठ्ठल’ या नावाचेच अधिक प्रेमळ आणि आपुलकीचे रूप म्हणजे विठोबा. महाराष्ट्राच्या भाषेत ‘बा’ हा शब्द वडील किंवा आदराचे, जिव्हाळ्याचे संबोधन म्हणून वापरला जातो. त्यामुळे ‘विठ्ठल’ या नावाला ‘बा’ची जोड मिळून विठोबा हे नाव रूढ झाले, असे मानले जाते.
वारकरी जेव्हा ‘विठोबा’ असा उच्चार करतात, तेव्हा त्यामध्ये देवाबद्दलचा केवळ आदर नसतो, तर घरातील आपल्याच माणसाप्रमाणे असलेली जवळीक जाणवते. ‘विठोबा’ म्हणजे भक्तांच्या संसारातला आपला देव. त्याच्याशी भक्त रागावतो, त्याच्याकडे हट्ट करतो, त्याच्याकडे दुःख सांगतो आणि त्याच्याकडेच सुखाची मागणी करतो.
श्रीविठ्ठलाचे सर्वाधिक प्रचलित नाव म्हणजे पांडुरंग. ‘पांडुरंग’ या शब्दाच्या अर्थाबाबतही विविध परंपरा आणि व्युत्पत्ती सांगितल्या जातात. ‘पांडुर’ म्हणजे शुभ्र, गौर किंवा फिकट रंगाचा आणि ‘अंग’ म्हणजे शरीर, अशी एक लोकप्रिय व्याख्या आहे. त्यामुळे ‘पांडुरंग’ म्हणजे पांडुर वर्णाचे अंग असलेला, असा अर्थ घेतला जातो.
धार्मिक साहित्य आणि लोकपरंपरेत मात्र हे नाव अत्यंत प्राचीन आणि लोकप्रिय आहे. काही भक्तिपरंपरांमध्ये विठ्ठलाला दुग्ध-दही किंवा पवित्र अभिषेकामुळे पांडुरंग म्हटले गेले, अशी कल्पनाही आढळते. या नावामध्ये देवाचे पवित्र, सात्त्विक आणि तेजस्वी स्वरूप अधोरेखित केले जाते.
पांडुरंग हे नाव केवळ देवापुरते मर्यादित नाही. पंढरपूरच्या प्राचीन नामपरंपरेशीही ‘पांडुरंग’ या शब्दाचा संबंध जोडला जातो. जुन्या साहित्यामध्ये पंढरपूर क्षेत्रासाठी विविध नावे आढळतात. म्हणूनच पांडुरंग हा देव आणि पंढरपूर हे त्याचे क्षेत्र अशी भक्तांच्या मनातील अतूट सांगड निर्माण झाली आहे.
वारकरी जेव्हा ‘पांडुरंग हरी’ असा जयघोष करतात, तेव्हा त्यामध्ये देवाचे नाव आणि त्याच्या पवित्र क्षेत्राची आठवण एकाच वेळी जागृत होते.
पंढरपूरला वारकरी प्रेमाने पंढरी असे म्हणतात. त्यामुळे पंढरीचा नाथ किंवा स्वामी म्हणून श्रीविठ्ठलाला पंढरीनाथ म्हटले जाते. ‘नाथ’ म्हणजे स्वामी किंवा अधिपती. त्यामुळे पंढरीनाथ म्हणजे पंढरीचा स्वामी.
वारकरी संप्रदायात पंढरपूर हे केवळ एक तीर्थक्षेत्र नाही. ते भक्तीचे माहेरघर मानले जाते. आषाढी आणि कार्तिकी वारीच्या निमित्ताने लाखो वारकरी पंढरीत येतात. त्यांच्या दृष्टीने पंढरीचा केंद्रबिंदू म्हणजे विठ्ठल. त्यामुळे ‘पंढरीनाथ’ या नावातून विठ्ठल आणि पंढरपूर यांचे अतूट नाते व्यक्त होते.
पंढरीराया हे श्रीविठ्ठलाचे आणखी एक प्रेमळ संबोधन आहे. ‘राया’ म्हणजे राजा. त्यामुळे पंढरीराया म्हणजे पंढरीचा राजा. विठ्ठलाला राजासारखे वैभव असले तरी त्याचे भक्तांशी असलेले नाते अत्यंत साधे आणि प्रेमळ आहे. तो राजमहालात बसून भक्तांना दर्शन देणारा राजा नसून विटेवर उभा राहून आपल्या भक्तांची वाट पाहणारा राजा आहे, अशी वारकऱ्यांची भावना आहे. म्हणूनच अभंगांमध्ये आणि वारकरी परंपरेतील गजरात ‘पंढरीचा राया’ असा प्रेमळ उल्लेख वारंवार येतो.
श्रीविठ्ठलाचे सर्वांत हृदयस्पर्शी नाव म्हणजे विठूमाऊली. ‘माऊली’ म्हणजे आई. आई आपल्या लेकराची जशी काळजी घेते, त्याचे दुःख समजून घेते आणि त्याला प्रेमाने जवळ घेते, त्याचप्रमाणे विठ्ठल आपल्या भक्तांची काळजी घेतो, अशी वारकऱ्यांची श्रद्धा आहे.
महाराष्ट्राच्या संतपरंपरेने देवाला केवळ सर्वशक्तिमान परमेश्वर म्हणून पाहिले नाही, तर त्याच्याशी आई, वडील, सखा आणि आप्त म्हणून नाते जोडले. म्हणूनच वारकरी म्हणतात.
या एका संबोधनात भक्ती, वात्सल्य, प्रेम, करुणा आणि समर्पण या सर्व भावना सामावलेल्या आहेत. विशेष म्हणजे संत ज्ञानेश्वरांनाही ‘माऊली’ म्हणून संबोधले जाते. त्यामुळे वारकरी परंपरेत ‘माऊली’ हा शब्द अत्यंत जिव्हाळ्याचा आणि पवित्र आहे.
श्रीविठ्ठलाला हरी या नावानेही संबोधले जाते. ‘हरी’ हे भगवान विष्णू आणि श्रीकृष्ण यांचे प्रसिद्ध नाव आहे. वारकरी परंपरेत विठ्ठलाला श्रीकृष्णाचे स्वरूप मानले जाते. त्यामुळे ‘हरी’, ‘गोविंद’, ‘गोपाळ’, ‘कान्हा’, ‘कृष्ण’ अशा नावांनीही विठ्ठलाचा जयघोष केला जातो. ‘हरी’ या शब्दाचा धार्मिक अर्थ ‘हरण करणारा’ असा घेतला जातो—म्हणजे भक्तांचे दुःख, पाप किंवा संसारबंधन दूर करणारा. त्यामुळे ‘हरी विठ्ठल’ हा जयघोष भक्तांच्या मनात देवाच्या करुणामय स्वरूपाची भावना जागवतो.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: ‘विठ्ठल’ या नावाला आपुलकीच्या ‘बा’ या संबोधनाची जोड मिळून ‘विठोबा’ हे नाव रूढ झाले, असे मानले जाते.
Ans: वारकरी परंपरेत विठ्ठलाला श्रीकृष्णाचे स्वरूप मानले जाते. त्यामुळे श्रीकृष्णाची ‘हरी’, ‘गोविंद’ आणि ‘गोपाळ’ ही नावेही विठ्ठलासाठी वापरली जातात.
Ans: विठ्ठलाशी भक्तांचे वेगवेगळे नाते जोडलेले आहे. त्यामुळे प्रेम, वात्सल्य, आपुलकी, भक्ती आणि राजेपणा व्यक्त करण्यासाठी भक्त त्याला विविध नावांनी संबोधतात.
