शनिवार, 8 ऑगस्ट 2026
Old Monk कोरोनाव्हायरसचे जालियनवाला बाग कनेक्शन, FSSAI कारवाई दरम्यान जाणून घ्या ( फोटो सौजन्य : सोशल मीडिया )
भारतातील दारू शौकीनांच्या आवडीच्या यादीत ‘ओल्ड मॉन्क’ (Old Monk) या रमचे स्थान वर्षानुवर्षे अव्वल राहिले आहे. अगदी कॉलेजच्या तरुण मित्रांच्या गप्पांपासून ते आजी-माजी सैनिकांच्या आठवणींपर्यंत, ओल्ड मॉन्क ही केवळ एक दारूची बाटली न राहता भारतीय संस्कृतीतील एक अनोखा ब्रँड बनली आहे. मात्र, सध्या हा आयकॉनिक ब्रँड एका मोठ्या वादाच्या भोवऱ्यात सापडला आहे. भारतीय अन्न सुरक्षा आणि मानके प्राधिकरणाने (FSSAI) गुणवत्तेचे उल्लंघन केल्याप्रकरणी ओल्ड मॉन्कच्या काही विशिष्ट प्रकारांच्या विक्रीवर कडक बंदी घातली आहे. या कारवाईमुळे दारू उद्योगात मोठी खळबळ उडाली असून, त्यासोबतच ओल्ड मॉन्कचा १७० वर्षांचा थक्क करणारा इतिहास आणि भारताच्या स्वातंत्र्यापूर्वीच्या एका अत्यंत काळ्या अध्यायाशी असलेला त्याचा संबंध पुन्हा एकदा चव्हाट्यावर आला आहे.
नुकत्याच झालेल्या कायदेशीर तपासणीदरम्यान FSSAI च्या निदर्शनास आले की, काही मद्य उत्पादक कंपन्या नैसर्गिक प्रक्रियेऐवजी मानवनिर्मित कृत्रिम स्वादांचा (Artificial Flavors) वापर करून दारूची विक्री करत आहेत. FSSAI च्या निवेदनानुसार, खऱ्या रम किंवा व्हिस्कीची चव आणि सुगंध हा मळी (Molasses), धान्य किंवा लाकडी पिंपामध्ये (Oak Vats) वर्षानुवर्षे मुरवून (Maturation) नैसर्गिकरित्या विकसित होणे आवश्यक असते. परंतु, ‘मोहन रॉकी स्प्रिंगवॉटर’ (Khopoli Unit) द्वारे उत्पादित केल्या जाणाऱ्या ‘द लेजंड’ (The Legend), ‘गोल्ड रिझर्व्ह’ (Gold Reserve) आणि ‘XXX मॅच्युअर्ड रम’ (XXX Matured Rum) या ओल्ड मॉन्कच्या तीन प्रकारांमध्ये बाहेरील कृत्रिम फ्लेवर मिसळले जात असल्याचे प्रयोगशाळेतील चाचण्यांमध्ये सिद्ध झाले.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Meta Lawsuit : मेटा अडचणीत, भारतात मागावी लागली माफी; अमेरिकेत भरावे लागणार 54 अब्ज रुपये, पाहा काय आहे संपूर्ण प्रकरण?
याशिवाय, ओल्ड मॉन्कच्या ‘७ वर्षे जुनी ब्लेंडेड रम’ (7 Years Old Blended) या दाव्यावरही FSSAI ने गंभीर आक्षेप घेतला आहे. नियमानुसार, कोणत्याही ब्लेंडेड दारूवर वय दर्शवताना त्या मिश्रणातील सर्वात तरुण (Youngest Spirit) घटकाचे वय गृहीत धरणे बंधनकारक असते. मात्र, तपासणीत असे आढळले की, या उत्पादनात ९५% पेक्षा जास्त भाग हा न मुरवलेल्या न्यूट्रल स्पिरिटचा (Unmatured Spirit) होता, तर ७ वर्षे मुरवलेल्या रमचे प्रमाण ५% पेक्षाही कमी होते. हा प्रकार ग्राहकांची दिशाभूल करणारा असल्याचे सांगत FSSAI ने अशा उत्पादनांना ‘रमला रमचा फ्लेवर देण्याऐवजी’ ‘फ्लेवर्ड स्पिरिट’ म्हणून लेबल लावण्याचे निर्देश दिले आहेत.
ओल्ड मॉन्कच्या इतिहासाची पाने उलटली तर आपल्याला थेट १९ व्या शतकाच्या मध्यावर, म्हणजेच ब्रिटीश ईस्ट इंडिया कंपनीच्या काळात जावे लागते. १८५० च्या दशकात इंग्रज सैनिकांची तुकडी उत्तराखंड आणि हिमाचल प्रदेशातील थंड डोंगराळ भागात तळ ठोकून होती. त्या काळात ब्रिटीश अधिकारी आणि सैनिकांसाठी बिअर व वाईन थेट इंग्लंडहून जहाजांद्वारे भारतात आणली जात असे. ही वाहतूक अत्यंत महागडी आणि वेळखाऊ होती.
या समस्येवर तोडगा काढण्यासाठी एडवर्ड ॲब्राहम डायर (Edward Abraham Dyer) नावाच्या एका इंग्रज व्यावसायिकाने हिमाचल प्रदेशातील कसौली (Kasauli) येथील थंड हवेचे ठिकाण निवडले. कसौलीचे हवामान आणि तेथील पाण्याचा दर्जा बिअर तयार करण्यासाठी उत्तम होता. एडवर्ड डायरने ईस्ट इंडिया कंपनीकडून परवाना मिळवला, इंग्लंडहून अत्याधुनिक यंत्रसामग्री व अभियंते भारतात आणले आणि १८५५ मध्ये भारतातील पहिली व्यावसायिक दारूची भट्टी (Brewery) कसौली येथे सुरू केली. या भट्टीमुळे ब्रिटीश सैन्याला स्वस्तात दारू उपलब्ध होऊ लागली आणि एडवर्ड डायरचा व्यवसाय अल्पावधीत गगनाला भिडला.
कसौली येथे ब्रूअरी स्थापन करणाऱ्या एडवर्ड डायरचा व्यवसाय इतका वेगाने वाढला की, त्याने भारतातील अनेक भागांत आपल्या शाखा विस्तारल्या. या एडवर्ड डायरला एक मुलगा झाला, ज्याचे नाव होते रेजिनाल्ड ॲडवर्ड हॅरी डायर (Reginald Dyer). रेजिनाल्ड पुढे चालून ब्रिटीश लष्करात दाखल झाला आणि ब्रिगेडियर जनरल पदावर पोहोचला.
हा तोच क्रूर जनरल डायर होता, ज्याने १३ एप्रिल १९१९ रोजी पंजाबमधील अमृतसर येथील जालियनवाला बाग (Jallianwala Bagh) येथे सभेसाठी जमलेल्या हजारो निःशस्त्र आणि शांतताप्रिय भारतीयांवर सैनिकांना अंधाधुंद गोळीबार करण्याचा हुकूम दिला होता. या भीषण नरसंहारात शेकडो निष्पाप भारतीयांचा बळी गेला. ज्या ब्रूअरीच्या श्रीमंतीवर आणि प्रभावावर डायर कुटुंब भारतात मोठे झाले, त्या कौटुंबिक व्यवसायाचे मूळ पुढे ओल्ड मॉन्कच्या इतिहासाशी जोडले गेले, ही भारतीय इतिहासातील एक अत्यंत धक्कादायक आणि काळी किनार मानली जाते.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Ebola Outbreak : काँगोमध्ये इबोलाचा उद्रेक! 330 निष्पाप मुलांचा बळी; युनिसेफने जारी केला महाआणीबाणीचा इशारा
१९३० च्या दशकात एडवर्ड डायरच्या कंपनीचे एच.जी. मीकिन (H.G. Meakin) यांच्या कंपनीत विलीनीकरण झाले आणि तिचे नाव ‘डायर मीकिन ब्रूअरीज’ (Dyer Meakin Breweries) झाले. भारत स्वतंत्र झाल्यानंतर, १९४९ मध्ये स्वातंत्र्यसैनिक आणि उद्योगपती नरेंद्र नाथ मोहन (Narendra Nath Mohan) यांनी या इंग्रज कंपनीचे सर्व शेअर्स खरेदी करून कंपनीचा पूर्ण ताबा मिळवला. पुढे या कंपनीचे नाव बदलून ‘मोहन मीकिन ब्रूअरीज’ (Mohan Meakin) असे करण्यात आले.
नरेंद्र नाथ मोहन यांचे पुत्र कर्नल वेद रतन मोहन (Ved Rattan Mohan) यांनी युरोपच्या दौऱ्यावर असताना तेथील बेनेडिक्टिन साधूंच्या (Benedictine Monks) मद्यनिर्मितीच्या परंपरेने प्रभावित होऊन डिसेंबर १९५४ मध्ये ‘ओल्ड मॉन्क’ या डार्क रमची निर्मिती केली. ओकच्या पिंपात ७ वर्षे मुरवलेली आणि खास मसाल्यांचा सुवास असलेली ही रम भारतीय बाजारात अवतारताच प्रचंड लोकप्रिय झाली. कर्नल कपिल मोहन यांच्या नेतृत्वाखाली ओल्ड मॉन्कने कोणत्याही जाहिरातीशिवाय केवळ लोकांच्या तोंडी प्रसिद्धीतून (Word of Mouth) जगातील सर्वात जास्त विकल्या जाणाऱ्या रम ब्रँड्समध्ये स्थान मिळवले.
आज FSSAI च्या कडक कारवाईमुळे या ऐतिहासिक ब्रँडच्या विश्वासार्हतेला मोठा धक्का बसला आहे. ग्राहकांच्या आरोग्याशी आणि गुणवत्तेशी तडजोड न करण्याचे धोरण अवलंबत FSSAI ने स्पष्ट केले आहे की, ब्रँड कितीही जुना किंवा लोकप्रिय असला तरी कायदेशीर मानकांचे पालन सर्वांनाच करावे लागेल.
