मंगळवार, 3 नोव्हेंबर 2026
RPF Raising Day : कोट्यवधी प्रवाशांचे सुरक्षा कवच! जाणून घ्या 'रेल्वे संरक्षण दल' स्थापना दिनाचा इतिहास, महत्त्व आणि विशेष मोहिमा ( फोटो सौजन्य : सोशल मीडिया )
भारतीय रेल्वे ही आपल्या देशाची जीवन वाहिनी मानली जाते. (RPF Raising Day) दररोज लाखो गाड्यांमधून कोट्यवधी प्रवासी प्रवास करतात. या अथांग रेल्वे जाळ्याची सुरक्षितता राखणे, रेल्वेच्या अब्जावधी रुपयांच्या मालमत्तेचे रक्षण करणे आणि प्रवाशांना सुरक्षित प्रवासाची अनुभूती देणे हे अत्यंत आव्हानात्मक काम आहे. हे कठीण काम अत्यंत निष्ठा आणि शौर्याने पार पाडणाऱ्या ‘रेल्वे संरक्षण दलाचा’ (Railway Protection Force – RPF) स्थापना दिवस दरवर्षी २० सप्टेंबर रोजी देशभरात अत्यंत उत्साहात साजरा केला जातो. हा दिवस केवळ एका दलाचा उत्सव नसून, रेल्वे कर्मचाऱ्यांच्या निस्वार्थ सेवेला आणि समर्पणाला दिलेला सलाम आहे.
रेल्वे मालमत्तेच्या संरक्षणासाठी सुरुवातीला एका साध्या सुरक्षा दलाची स्थापना करण्यात आली होती. यासाठी १९५७ मध्ये संसदेत ‘रेल्वे संरक्षण दल कायदा’ संमत करण्यात आला. मात्र, वाढती गुन्हेगारी, चोरी आणि प्रवाशांच्या सुरक्षेचे वाढते महत्त्व लक्षात घेता, या दलाला अधिक अधिकार आणि ताकद देण्याची गरज भासू लागली.
त्यानुसार, २० सप्टेंबर १९८५ रोजी संसदेने कायद्यात सुधारणा करून आरपीएफला केंद्र सरकारच्या ‘सशस्त्र दलाचा’ (An Armed Force of the Union) अधिकृत दर्जा बहाल केला. याच ऐतिहासिक निर्णयाची आठवण म्हणून दरवर्षी २० सप्टेंबर हा दिवस ‘आरपीएफ स्थापना दिवस’ (RPF Raising Day) म्हणून साजरा केला जातो. २००३ मध्ये आरपीएफ कायद्यात आणखी सुधारणा करून प्रवाशांची सुरक्षा, गुन्ह्यांची चौकशी आणि आरोपींवर कारवाई करण्याचे थेट अधिकार या दलाला देण्यात आले.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Nepal Flood : ‘फोनचे शेवटचे लोकेशन हीच शेवटची आशा…’; नेपाळमधील महापुरांनंतर बेपत्ता झालेल्या प्रियजनांचा ‘असा’ घेतला जातोय शोध
आरपीएफ स्थापना दिनानिमित्त देशभरातील विविध रेल्वे मंडळे (Divisions) आणि मुख्यालयांमध्ये भव्य संचलन (Parade), सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि सुरक्षा विषयक प्रात्यक्षिकांचे आयोजन केले जाते. या दिवशी उत्कृष्ट सेवा बजवणाऱ्या जवानांना आणि अधिकाऱ्यांना विशेष पदकांनी सन्मानित केले जाते.
याव्यतिरिक्त, रेल्वे स्थानकांवर प्रवाशांसाठी जनजागृती मोहिमा राबवल्या जातात. यात रेल्वे रूळ ओलांडणे, धावत्या गाडीत चढणे-उतरणे, अनोळखी वस्तू किंवा व्यक्तींपासून सावध राहणे आणि आपत्कालीन परिस्थितीत मदत कशी मिळवावी, याबद्दल नागरिकांना शिक्षित केले जाते. हा दिवस केवळ कर्मचाऱ्यांचे मनोबल वाढवत नाही, तर जनतेमध्ये जबाबदारीची आणि सुरक्षिततेची भावना निर्माण करतो.
आधुनिक काळात आरपीएफने केवळ गुन्हेगारी नियंत्रणापुरते मर्यादित न राहता आपल्या कामात अत्यंत मानवी आणि संवेदनशील दृष्टिकोन आणला आहे. महिला प्रवाशांच्या सुरक्षेसाठी आरपीएफने ‘मेरी सहेली’ हा विशेष उपक्रम सुरू केला आहे. या मोहिमेअंतर्गत एकट्याने प्रवास करणाऱ्या महिलांना संपूर्ण प्रवासात सुरक्षिततेची खात्री दिली जाते.
तसेच, ‘ऑपरेशन नन्हे फरिश्ते’ अंतर्गत मानवी तस्करीतून सुटका केलेले किंवा घरून पळून आलेले लहान मुले, ज्यांचा रेल्वे स्थानकांवर शोध लागतो, त्यांना सुरक्षितपणे त्यांच्या पालकांच्या स्वाधीन केले जाते. ‘ऑपरेशन जीवन रक्षा’ द्वारे धावत्या ट्रेनमध्ये चढताना किंवा उतरताना घसरून पडणाऱ्या प्रवाशांचे प्राण आरपीएफचे जवान स्वतःचा जीव धोक्यात घालून वाचवतात. मादक पदार्थांच्या तस्करीत रोख लावण्यासाठी ‘ऑपरेशन नार्कॉस’ (Operation NARCOS) देखील अत्यंत यशस्वी ठरत आहे.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Saudi Pipeline Shutdown : 90 मिनिटांत खेळ खल्लास! सौदीने केली मुख्य तेल पाइपलाइन बंद; आंतरराष्ट्रीय बाजारात क्रूड 107 डॉलर पार
बदलत्या काळासोबत आरपीएफने तंत्रज्ञानाचा मोठ्या प्रमाणावर स्वीकार केला आहे. प्रमुख रेल्वे स्थानकांवर अत्याधुनिक ‘इंटिग्रेटेड सिक्युरिटी सिस्टिम’ (ISS), फेसिअल रेकग्निशन सीसीटीव्ही कॅमेरे, मेटल डिटेक्टर्स आणि ड्रोन कॅमेऱ्यांचा वापर केला जात आहे.
प्रवाशांना सुरक्षाविषयक कोणतीही अडचण आल्यास ते ‘१३९’ या एकाच हेल्पलाइन क्रमांकावर किंवा ‘रेल मदत’ (Rail Madad) पोर्टलवर तक्रार नोंदवू शकतात. तक्रार प्राप्त होताच पुढील स्टेशनवर आरपीएफचे जवान मदतीसाठी तात्काळ उपस्थित राहतात.
आरपीएफचा हा ५० हजारांहून अधिक जवानांचा ताफा देशाच्या कानाकोपऱ्यात २४ तास दक्ष राहून रेल्वेचा प्रवास सुकर करत आहे. त्यांच्या या अतुलनीय योगदानामुळेच कोट्यवधी प्रवासी दररोज निर्धास्तपणे रेल्वेने प्रवास करू शकतात.
