शुक्रवार, 6 नोव्हेंबर 2026
Protect Environment In War: युद्धाच्या आगीत होणारा निसर्गाचा संहार रोखण्यासाठी ६ नोव्हेंबरचा 'हा' विशेष दिवस का महत्त्वाचा? वाचा सविस्तर ( फोटो सौजन्य : सोशल मीडिया )
जागतिक स्तरावर जेव्हा जेव्हा युद्ध किंवा सशस्त्र संघर्ष भडकतात, तेव्हा वृत्तवाहिन्यांवर केवळ मानवी जीवितहानी, बॉम्बस्फोट आणि उद्ध्वस्त झालेल्या शहरांच्याच चर्चा रंगतात. परंतु, या विद्ध्वंसाच्या आड निसर्गाचा एक असा संहार लपलेला असतो, ज्याची भरपाई करण्यासाठी मानवाला कित्येक दशके किंवा शतकेही कमी पडतात. युद्धाच्या आगीत जंगले जाळली जातात, नद्या आणि पाण्याचे साठे विषारी रसायनांनी दूषित होतात, आणि सुपीक जमिनी कायमच्या बंजर बनतात. याच भीषण समस्येकडे जगाचे लक्ष वेधण्यासाठी दरवर्षी ६ नोव्हेंबर रोजी ‘आंतरराष्ट्रीय युद्ध आणि सशस्त्र संघर्षातील पर्यावरणाच्या शोषणास प्रतिबंध करण्याचा दिवस’ (International Day for Preventing the Exploitation of the Environment in War and Armed Conflict) साजरा केला जातो. (Protect Environment )
जागतिक स्तरावर पर्यावरण रक्षणासाठी ठोस पावले उचलली जावीत आणि आंतरराष्ट्रीय कायद्यांमध्ये निसर्गाच्या संरक्षणाचा समावेश व्हावा, यासाठी संयुक्त राष्ट्रांच्या महासभेने (UN General Assembly) ५ नोव्हेंबर २००१ रोजी एका विशेष प्रस्तावाद्वारे ६ नोव्हेंबर हा दिवस अधिकृतपणे घोषित केला. संयुक्त राष्ट्रांच्या अभ्यासानुसार, गेल्या ६० वर्षांत जगभरात झालेले जवळपास ४० टक्के अंतर्गत आणि आंतरराष्ट्रीय संघर्ष हे लाकूड, सोन्या-चांदीच्या खाणी, तेल, सुपीक जमीन आणि पाणी यांसारख्या मौल्यवान नैसर्गिक संसाधनांच्या ताब्यावरून किंवा त्यांच्या शोषणावरून झालेले आहेत.
युद्धाच्या काळात सैनिकी डावपेच म्हणून अनेकदा जंगले पेटवून दिली जातात, शत्रूची रसद तोडण्यासाठी पिण्याच्या पाण्याच्या विहिरी किंवा तलाव विषारी रसायनांनी भरले जातात. या सर्व कृत्यांमुळे तात्कालिक युद्धाचा निकाल काहीही लागला, तरी स्थानिक परिसंस्थेला (Ecosystem) भरून न निघणारे नुकसान सहन करावे लागते.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Dubai : ऑफिसच्या चार भिंतींना बाय-बाय! दुबईत सुरू झाले पहिले ‘वर्क फ्रॉम पार्क’; जाणून घ्या नक्की कशी आहे सिस्टीम?
आधुनिक युद्धांमध्ये वापरली जाणारी क्षेपणास्त्रे, बॉम्ब आणि रासायनिक शस्त्रे पृथ्वीच्या पाठीवर असा कायमस्वरूपी ओरखडा उमटवतात, जो अनेक पिढ्यांपर्यंत मिटत नाही. युद्धादरम्यान होणाऱ्या पर्यावरणाच्या हानीचे प्रमुख प्रकार खालीलप्रमाणे आहेत:
सैन्याची हालचाल सोपी करण्यासाठी किंवा शत्रूला लपण्यासाठी जागा मिळू नये म्हणून मोठ्या प्रमाणावर जंगले नष्ट केली जातात. या जंगलतोडीमुळे हजारो वन्यजीव बेघर होतात, अनेक दुर्मिळ प्राण्यांच्या व वनस्पतींच्या प्रजाती नामशेष होण्याच्या मार्गावर पोहोचतात.
बॉम्बस्फोट आणि स्फोटकांच्या वापरामुळे घातक रसायने आणि जड धातू (Heavy Metals) जमिनीत आणि भूगर्भातील पाण्यात मिसळतात. यामुळे हजारो हेक्टर शेतीची जमीन कायमची नापीक बनते, तसेच पिण्याचे पाणी विषारी झाल्याने स्थानिक जनतेमध्ये कर्करोग आणि इतर भयंकर आजारांचे प्रमाण वाढते.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Paraguay : पॅराग्वेची युनो बँक मध्यरात्री अचानक झाली ठप्प; 30 लाख खाती गोठवली, जनता रस्त्यावर, बॅरिकेड्स उभारले
संयुक्त राष्ट्रांचे स्पष्ट मत आहे की, नैसर्गिक संसाधनांचे संरक्षण केल्याशिवाय जगात खरी आणि दीर्घकालीन शांतता प्रस्थापित होऊ शकत नाही. युद्धाच्या समाप्तीनंतर जेव्हा एखादा देश पुन्हा उभा राहण्याचा प्रयत्न करतो, तेव्हा त्याला शेती, पाणी आणि स्वच्छ हवेची सर्वात जास्त गरज असते. जर निसर्गाचाच पाया खचलेला असेल, तर तिथली अर्थव्यवस्था आणि जनजीवन कधीच स्थिर होऊ शकत नाही.
त्यामुळेच, हवामान संरक्षण (Climate Action), शाश्वत विकास उद्दिष्टे (SDGs), आणि पर्यावरणीय न्याय (Environmental Justice) यांना प्रोत्साहन देणे ही आजच्या काळाची गरज बनली आहे. जर आपण आज युद्ध टाळण्यात आणि निसर्गाचे संतुलन राखण्यात अपयशी ठरलो, तर येणाऱ्या भावी पिढ्यांना आपण एक राहण्यायोग्य स्वच्छ आणि सुरक्षित पृथ्वी वारसा म्हणून देऊ शकणार नाही.
Ans: हा दिवस दरवर्षी ६ नोव्हेंबर रोजी जगभरात साजरा केला जातो.
Ans: संयुक्त राष्ट्रांच्या महासभेने ५ नोव्हेंबर २००१ रोजी हा दिवस पाळण्याचा अधिकृत प्रस्ताव मंजूर केला.
Ans: युद्धादरम्यान होणारी जंगलतोड, जलप्रदूषण आणि जमिनीचा ऱ्हास रोखणे तसेच निसर्गाच्या संरक्षणाशिवाय जगामध्ये शाश्वत शांतता शक्य नाही, याबद्दल जागतिक जनजागृती करणे हा याचा मुख्य उद्देश आहे.
