शाळेच्या चौकटीत न बसणाऱ्या मुलांसाठी उघडली प्रगतीची नवी दारं! 'राशी पीओएस फाउंडेशन'ची प्रेरणादायी कहाणी
राधिका भावे आणि शिल्पा कुलकर्णी या दोघीही सुरुवातीला सर्वसाधारण शाळांमध्ये विशेष शिक्षिका (special educator) म्हणून काम करत होत्या. शाळांमध्ये काही मुलं सतत वर्गात फिरतात, अभ्यासात लक्ष देत नाहीत किंवा इतर मुलांच्या तुलनेत शिकण्यात मागे पडतात, असे त्यांच्या निदर्शनास येत होते. अशा मुलांना अनेकदा विशेष शिक्षकांकडे पाठवले जात असे. मात्र, या मुलांच्या अडचणी केवळ अभ्यासापुरत्या मर्यादित नसून त्यांच्या शिकण्याच्या पद्धती वेगळ्या असू शकतात, हे त्यांच्या लक्षात आले. या मुलांना शिकवण्याची पद्धत बदलण्याची गरज असल्याचे जाणवल्यानंतर त्यांनी स्वतंत्रपणे काम करण्याचा निर्णय घेतला. त्यातून ‘राशी पीओएस फाउंडेशन’ची सुरुवात झाली.
विशेष शैक्षणिक गरजा असलेल्या मुलांसाठी स्वतंत्र शिक्षणव्यवस्था सुरू करणे जितके कठीण होते, तितकेच पालकांना त्याचे महत्त्व पटवून देणेही आव्हानात्मक होते.आपल्या मुलाला सर्वसाधारण शाळेतून काढून वेगळ्या शिक्षणपद्धतीत प्रवेश द्यावा, हे अनेक पालकांना सुरुवातीला स्वीकारणे कठीण जात होते. आपले मूल इतर मुलांच्या तुलनेत मागे पडेल का, त्याचे भविष्य काय असेल, अशा अनेक चिंता पालकांना सतावत असतात. मात्र, मुलांवरील अभ्यासाचा ताण कमी करून त्यांच्या गरजेनुसार शिक्षण दिल्यास त्यांचा सर्वांगीण विकास साधता येऊ शकतो, हा विश्वास पालकांना देण्याचा प्रयत्न राधिका आणि शिल्पा यांनी केला.
राशी फाउंडेशनची माहिती पालकांपर्यंत पोहोचण्यासाठी कोणतीही मोठी जाहिरात मोहीम राबवण्यात आली नसल्याचे त्यांनी सांगितले. सुरुवातीला काही पालकांना त्यांच्या कामाची माहिती होती. त्या पालकांनी इतर पालकांना फाउंडेशनबाबत सांगण्यास सुरुवात केली. अशा प्रकारे एकमेकांच्या अनुभवातून फाउंडेशनची ओळख वाढत गेली आणि विद्यार्थ्यांचे प्रवेशही वाढू लागले.
राशी फाउंडेशनच्या शिक्षणपद्धतीतील सर्वांत महत्त्वाचा भाग म्हणजे प्रत्येक मुलासाठी स्वतंत्र नियोजन. राधिका आणि शिल्पा यांनी पॉडकास्टमध्ये सांगितले की, प्रत्येक मुलाच्या अडचणी आणि गरजा वेगळ्या असतात. त्यामुळे सर्व मुलांना एकाच पद्धतीने शिकवणे योग्य ठरत नाही. एखाद्या मुलाला डिस्लेक्सियासाठी विशेष मार्गदर्शनाची गरज असते, तर दुसऱ्या मुलाला ऑक्युपेशनल थेरपीची आवश्यकता असू शकते. म्हणूनच त्यांनी आपल्या कामाचे वर्णन करताना एक महत्त्वाचा विचार मांडला. ‘आमच्याकडे ५० मुलं नाहीत, तर ५० वेगवेगळ्या वर्गखोल्या आहेत.’ याचा अर्थ प्रत्येक मुलासाठी वेगळी शिक्षणयोजना तयार केली जाते. मुलाने ठरावीक शिक्षणपद्धतीशी जुळवून घेण्याऐवजी शिक्षणपद्धती मुलाच्या गरजेनुसार बदलण्यावर भर दिला जातो.
पॉडकास्टमध्ये ADHD, डिस्लेक्सिया, डिस्प्रॅक्सिया आणि डिस्कॅल्क्युलिया यांसारख्या स्थितींविषयीही चर्चा करण्यात आली. काही मुलांना एकाग्रता राखण्यात अडचणी येतात, तर काहींना वाचन, लेखन, गणित किंवा हालचालींच्या समन्वयात अडथळे येऊ शकतात. राधिका आणि शिल्पा यांनी सांगितले की, अशा मुलांना सतत कमी लेखण्याऐवजी त्यांच्या अडचणी समजून घेणे आवश्यक असते. मुलांच्या गरजेनुसार ऑक्युपेशनल थेरपी, विशेष शिक्षण आणि नियमित सराव यांचा समावेश केला जातो.
विशेष मुलांच्या शिक्षणासाठी फाउंडेशनने NIOS अर्थात नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ ओपन स्कूलिंग या शिक्षण प्रणालीचा पर्याय निवडल्याचे त्यांनी सांगितले. सर्वसाधारण शाळांमध्ये विद्यार्थ्यांना एका शैक्षणिक वर्षात अनेक विषयांच्या परीक्षा द्याव्या लागतात. मात्र, NIOS प्रणालीमध्ये लागू नियमांनुसार विषय आणि परीक्षांचे नियोजन अधिक लवचिकपणे करता येते. त्यामुळे काही विद्यार्थ्यांना त्यांच्या क्षमतेनुसार अभ्यासासाठी अधिक वेळ मिळू शकतो. या शिक्षणपद्धतीचा उद्देश मुलांवरील अनावश्यक ताण कमी करणे आणि त्यांना आत्मविश्वासाने पुढे जाण्याची संधी उपलब्ध करून देणे हा असल्याचे त्यांनी सांगितले.
कोरोना महामारीच्या काळात राशी फाउंडेशनसमोर नवे आव्हान उभे राहिले. विशेष शैक्षणिक गरजा असलेल्या मुलांना ऑनलाइन पद्धतीने शिकवणे सोपे नव्हते. त्यासाठी संपूर्ण शिक्षक टीमला नव्याने तयारी करावी लागली. ऑनलाइन शिक्षणासाठी वेगवेगळी साधने, सादरीकरणे, वेळापत्रके आणि शिकवण्याच्या पद्धती विकसित करण्यात आल्या. या काळात पालकही मुलांच्या शिक्षणप्रक्रियेत अधिक सहभागी झाले. नियमित मार्गदर्शनामुळे काही मुलांच्या वाचन, लेखन आणि स्वतंत्रपणे अभ्यास करण्याच्या क्षमतेत सुधारणा दिसून आल्याचे त्यांनी सांगितले.
राशी पीओएस फाउंडेशनमध्ये केवळ पुस्तकी अभ्यासावर भर दिला जात नाही. मुलांच्या सर्वांगीण विकासासाठी नृत्य, संगीत आणि इतर उपक्रमांनाही महत्त्व दिले जाते. फाउंडेशनमध्ये मुलांना हिप-हॉप आणि भरतनाट्यम यांसारख्या नृत्यप्रकारांचे प्रशिक्षण दिले जाते. नृत्यामुळे मुलांना उजवी-डावी दिशा समजणे, शरीराचा समन्वय राखणे, हालचालींचा क्रम लक्षात ठेवणे आणि समूहात सहभागी होणे यांचा सराव करता येतो. राधिका आणि शिल्पा यांच्या मते, अशा उपक्रमांमुळे मुलांमधील अभ्यासाची भीती कमी होण्यास आणि आत्मविश्वास वाढण्यास मदत होऊ शकते.
विशेष मुलांच्या विकासासाठी कला उपक्रमांचाही वापर केला जातो. काही मुलांना आपल्या भावना शब्दांत व्यक्त करणे कठीण जाते. अशा वेळी चित्रकला आणि इतर कलात्मक उपक्रम त्यांच्या भावना व्यक्त करण्याचे माध्यम ठरू शकतात. एखादे मूल अभ्यासात मागे असले तरी चित्रकलेत उत्तम कामगिरी करू शकते. अशा मुलांच्या कलागुणांना प्रोत्साहन दिल्यास त्यांना यशाचा आनंद अनुभवता येतो. सतत अपयशाचा अनुभव घेणाऱ्या मुलांसाठी एखाद्या उपक्रमात मिळालेले छोटेसे यशही महत्त्वाचे असते, असे त्यांनी सांगितले.
विशेष मुलांच्या शिक्षणाबाबत बोलताना राधिका आणि शिल्पा यांनी मुलांना प्रेमाने समजून घेण्यावर विशेष भर दिला. मुलांचा आत्मविश्वास वाढवण्याची प्रक्रिया त्यांच्या क्षमतांचा स्वीकार करण्यापासून सुरू होते. त्यांच्यात काय कमी आहे, यापेक्षा त्यांना काय जमते, याकडे लक्ष देणे आवश्यक असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले. मुलांच्या प्रत्येक छोट्या प्रगतीचे कौतुक करणे, त्यांच्या अडचणी समजून घेणे आणि त्यांना सुरक्षित वातावरण देणे या गोष्टींना त्यांनी महत्त्व दिले.
नवभारत नवराष्ट्रच्या ‘नवदुर्गा’ विशेष पॉडकास्टमध्ये राधिका भावे आणि शिल्पा कुलकर्णी यांनी विशेष शिक्षणाकडे पाहण्याचा सकारात्मक दृष्टिकोन मांडला. प्रत्येक मुलाची क्षमता वेगळी असते. काही मुलांना शिकण्यासाठी अधिक वेळ लागतो, काहींना वेगळ्या पद्धतीने शिकवावे लागते. मात्र, त्यामुळे त्या मुलांची गुणवत्ता कमी ठरत नाही. मुलांना त्यांच्या गरजेनुसार शिक्षण, योग्य मार्गदर्शन आणि प्रेमळ वातावरण मिळाले, तर त्यांच्या क्षमतांना वाव मिळू शकतो. हाच संदेश राशी फाउंडेशनच्या कार्यातून पुढे येतो.
.png "Videos"){kind=small}
