शनिवार, 14 नोव्हेंबर 2026
राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू यांनी सुप्रीम कोर्टाला विचारलेल्या प्रश्नांची न्यायालय उत्तर देणार का असा सवाल उपस्थित होत आहे (फोटो - सोशल मीडिया)
केंद्र-राज्य संबंधांमध्ये संतुलनाची गरज सर्वांनाच वाटते. न्यायमूर्ती बीआर गवई यांनी सर्वोच्च न्यायालयाच्या मुख्य न्यायाधीशपदाची शपथ घेताच, राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांच्याकडून आलेल्या १४ प्रश्नांची यादी त्यांना सादर करण्यात आली. सर्वोच्च न्यायालयाचे खंडपीठ या प्रश्नांची उत्तरे देईल का? मुद्दा असा आहे की न्यायालय राष्ट्रपती किंवा राज्यपालांसाठी काही कालमर्यादा निश्चित करू शकते का? संविधानात अशी कोणतीही तरतूद नसताना सर्वोच्च न्यायालय कलम २०० अंतर्गत तीन महिन्यांची कालमर्यादा निश्चित करू शकते का, याबाबत राष्ट्रपतींनी संविधानाच्या कलम १४३ (१) अंतर्गत सर्वोच्च न्यायालयाचे मत मागितले आहे. कलम १४३ (१) राष्ट्रपतींना कायद्याच्या किंवा वस्तुस्थितीच्या कोणत्याही प्रश्नावर सर्वोच्च न्यायालयाचे मत मागण्याची परवानगी देते.
हा प्रश्न का निर्माण झाला?
तामिळनाडूचे राज्यपाल आर.एन. रवी यांनी राज्य विधानसभेने मंजूर केलेली १० विधेयके राष्ट्रपतींच्या विचारार्थ स्थगित ठेवली होती. या मुद्द्यावर, सर्वोच्च न्यायालयाने एक कालमर्यादा निश्चित केली होती आणि म्हटले होते की जर विधेयक पहिल्यांदाच पाठवले गेले तर राज्यपालांनी ३ महिन्यांच्या आत निर्णय घ्यावा. जर विधानसभेने पुनर्विचार करून विधेयक पुन्हा पाठवले तर त्यावर १ महिन्याच्या आत निर्णय घ्यावा. सर्वोच्च न्यायालयाने राष्ट्रपतींसाठी ३ महिन्यांची मुदतही निश्चित केली. यामुळे असा वाद निर्माण झाला की राष्ट्राचे सर्वोच्च संवैधानिक प्रमुख असलेल्या राष्ट्रपतींना वेळेच्या मर्यादेबाबत कोणी सूचना कशा देऊ शकते? उपराष्ट्रपती जगदीप धनखड यांनी या संदर्भात न्यायव्यवस्थेच्या वृत्तीवर टीका केली होती आणि संसदेच्या श्रेष्ठतेला आव्हान देता येणार नाही असे म्हटले होते.
राजकीय बातम्या वाचण्यासाठी क्लिक करा
संसदेला कायदे करण्याचा अधिकार आहे आणि राष्ट्रपतींना विधेयक मंजूर करण्यासाठी किंवा नाकारण्यासाठी कालमर्यादा घालून न्यायव्यवस्थेने आपला अधिकार ओलांडला आहे. हा एक असा मुद्दा आहे जो केंद्र-राज्य संबंधांच्या संतुलनावर परिणाम करेल. संविधानात राष्ट्रपती आणि राज्यपालांसाठी कोणतीही कालमर्यादा विहित केलेली नाही. संविधानाच्या निर्मात्यांनी कल्पनाही केली नसेल की भविष्यात केंद्र आणि राज्यांमध्ये असा संघर्ष निर्माण होईल आणि राज्यांच्या विरोधी पक्षांच्या सरकारांमध्ये आणि केंद्राचे प्रतिनिधी राज्यपाल यांच्यात संघर्ष निर्माण होईल.
सर्वोच्च न्यायालय सल्ला देण्यास बांधील नाही
राम मंदिर वादावर नरसिंह राव सरकारच्या संदर्भावर, सर्वोच्च न्यायालयाने म्हटले होते की ऐतिहासिक आणि पौराणिक तथ्यांच्या बाबतीत मत देणे कलम १४३ च्या कक्षेत येत नाही. त्याचप्रमाणे, १९९३ मध्ये, न्यायालयाने कावेरी पाणी वादावर मत देण्यास नकार दिला होता. २००२ मध्ये गुजरात निवडणुकीच्या बाबतीत, न्यायालयाने म्हटले होते की अपील किंवा पुनर्विचार याचिका दाखल करण्याऐवजी संदर्भ पाठवण्याचा पर्याय चुकीचा आहे. न्यायालयाच्या नियमानुसार, केंद्राने तामिळनाडू प्रकरणात पुनर्विचार याचिका दाखल करावी.
महाराष्ट्रसंबंधित बातम्या वाचण्यासाठी क्लिक करा
न्यायालय संदर्भावर आपले मत देण्यास नकार देऊ शकते. जर त्यांनी हा संदर्भ स्वीकारला, तर केंद्र-राज्य संबंध, संघराज्य व्यवस्था, राज्यपालांचे अधिकार आणि कलम १४२ चा गैरवापर यावर न्यायालयात वादविवाद होऊ शकतो. इंदूर महापालिका प्रकरणात, सर्वोच्च न्यायालयाच्या ३ न्यायाधीशांच्या खंडपीठाने असा निर्णय दिला होता की धोरणात्मक बाबींमध्ये संसद आणि केंद्राच्या निर्णयांमध्ये कोणताही न्यायालयीन हस्तक्षेप नसावा.
लेख-चंद्रमोहन द्विवेदी
याचे मूळ आर्टिकल वाचण्यासाठी आपण https://navbharatlive.com/ यावर क्लिक करावे
