सोमवार, 29 जून 2026
नासा पहिल्यांदाच वाचवणार पडणारा उपग्रह; यशस्वी होईल का 282 कोटी रुपयांची बचाव मोहीम? ( फोटो सौजन्य : सोशल मीडिया )
Catalyst Space Technologies Link spacecraft : मानवाच्या अंतराळ इतिहासात आजवर अनेक उपग्रह निकामी होऊन पृथ्वीच्या वातावरणात जळून खाक झाले आहेत. मात्र, आता पहिल्यांदाच अमेरिकी अंतराळ संस्था ‘नासा’ (NASA) अंतराळातील एका पडणाऱ्या उपग्रहाला थेट तिथेच जाऊन जिवंत दान देण्यासाठी सज्ज झाली आहे. नासाची तब्बल २२ वर्षे जुनी ‘स्विफ्ट’ (Neil Gehrels Swift Observatory) ही अत्यंत महत्त्वाची वेधशाळा सध्या तीव्र सौर वादळांमुळे (Solar Storms) आपली कक्षा सोडून वेगाने पृथ्वीच्या दिशेने खाली कोसळत आहे. या उपग्रहाला नष्ट होण्यापासून वाचवण्यासाठी नासाने अंदाजे २८२ कोटी रुपये ($34 Million) खर्चून ‘स्विफ्ट बूस्ट मिशन’ (Swift Boost Mission) नावाची पहिलीवहिली रोबोटिक बचाव मोहीम जाहीर केली आहे.
या मोहिमेची सर्वात खास आणि रंजक गोष्ट म्हणजे, नासा या आठवड्यात मंगळवारी म्हणजेच ३० जून २०२६ रोजी हे ऐतिहासिक प्रक्षेपण करणार आहे. विशेष म्हणजे नासाने या मोहिमेची संपूर्ण जबाबदारी ‘कॅटॅलिस्ट स्पेस टेक्नॉलॉजीज’ (Catalyst Space Technologies) नावाच्या एका तरुण आणि नाविन्यपूर्ण अंतराळ स्टार्टअप कंपनीकडे सोपवली आहे. या मोहिमेमध्ये एक विशेष प्रकारचा रोबोट अंतराळात पाठवला जाईल, जो आपल्या तीन रोबोटिक हातांच्या साहाय्याने या उपग्रहाला हवेतच घट्ट पकडेल आणि त्याला पुन्हा ६०० किलोमीटर उंचीच्या सुरक्षित आणि स्थिर कक्षेत नेऊन प्रस्थापित करेल. जर हे ऑपरेशन यशस्वी झाले, तर विज्ञान जगतात हा एक अभूतपूर्व चमत्कार मानला जाईल.
नासाने मूळतः हा उपग्रह २००४ मध्ये अंदाजे २५० दशलक्ष डॉलर्स खर्च करून अंतराळात सोडला 2होता. वास्तविक पाहता, त्याची रचना केवळ दोन वर्षांच्या मोहिमेसाठी करण्यात आली होती, परंतु या दुर्बिणीने तब्बल २२ वर्षे अविरतपणे काम करून नासाला मोलाचा डेटा दिला. प्रक्षेपणाच्या वेळी त्याला पृथ्वीपासून ६०० किलोमीटर उंचीवर ठेवण्यात आले होते. परंतु गेल्या काही महिन्यांत सूर्यावरील घडामोडी प्रचंड वाढल्या आहेत. तीव्र सौर क्रियाकलाप आणि अवकाशात उठणाऱ्या सौर वादळांच्या घासण्यामुळे या उपग्रहाचा वेग मंदावला असून तो पृथ्वीच्या गुरुत्वाकर्षणामुळे खाली खेचला जात आहे.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Iran-US Conflict: होर्मुझवरून महासत्तांमध्ये पुन्हा तणावाचा स्फोट; वाचा इराण-अमेरिका करारातील कलम 5 का बनले आहे वादाचे मूळ?
या उपग्रहाचे वजन १.६ टन इतके मोठे आहे. सर्वात मोठी अडचण अशी आहे की, या जुन्या उपग्रहाकडे स्वतःची अशी कोणतीही इंजिने (Propulsion System) नाहीत, ज्याच्या जोरावर तो स्वतःची कक्षा पुन्हा वाढवू शकेल. जर नासाने आता तात्काळ पाऊल उचलले नसते, तर हा मौल्यवान उपग्रह या वर्षाच्या अखेरीस पृथ्वीच्या वातावरणात प्रवेश करून जळून खाक झाला असता. म्हणूनच नासाला ही आपत्कालीन बचाव मोहीम आखावी लागली आहे. या उपग्रहाचा पडण्याचा वेग कमी करण्यासाठी आणि हे बचावकार्य अधिक सुलभ करण्यासाठी नासाने फेब्रुवारी २०२६ मध्येच या दुर्बिणीची सर्व मुख्य उपकरणे तात्पुरती बंद केली आहेत.
या थरारक मोहिमेसाठी कॅटॅलिस्ट स्पेस कंपनीने ‘लिंक’ (Link) नावाचे एक पूर्णपणे स्वायत्त (Autonomous) अंतराळयान विकसित केले आहे. हे यान आकाराने एखाद्या लहान किचन रेफ्रिजरेटरसारखे आहे, परंतु जेव्हा त्याचे सौर पंख (Solar Panels) अंतराळात उघडतात, तेव्हा त्याचा विस्तार तब्बल ४० फुटांपर्यंत होतो. या छोट्या यानामध्ये तीन शक्तिशाली आयन इंजिने आणि तीन रोबोटिक हात बसवण्यात आले आहेत. या प्रत्येक हाताची लांबी ३ फुटांपेक्षा जास्त आहे. धक्कादायक आणि रंजक बाब म्हणजे, या हातांच्या टोकाला ‘लेगो’ खेळण्यांमधील मिनीफिगरच्या हातांसारखे दोन चिमटे (Clamps) बसवले आहेत, जे उपग्रहाच्या बाहेरील भागाला घट्ट पकडून ठेवतील.
ही मोहीम पॅसिफिक महासागरातील मार्शल बेटांवर असलेल्या क्वाजालीन प्रवाळद्वीपावरील ‘रेगन बॅलिस्टिक मिसाईल टेस्ट साईट’वरून प्रक्षेपित केली जाईल. नॉर्थरोप ग्रुमन कंपनीचे प्रसिद्ध ‘एल-१०११ स्टारगेझर’ (L-1011 Stargazer) हे वाहक विमान हवेतून ‘पेगासस एक्सएल’ (Pegasus XL) रॉकेट सोडेल, ज्याच्या टोकावर हा ‘लिंक’ रोबोट बसवला असेल. कॅटॅलिस्ट स्पेसने नासाकडून मंजुरी मिळाल्यानंतर केवळ ९ महिन्यांच्या विक्रमी वेळेत या रोबोटची निर्मिती केली आहे.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Iran-US Conflict: होर्मुझवरून महासत्तांमध्ये पुन्हा तणावाचा स्फोट; वाचा इराण-अमेरिका करारातील कलम 5 का बनले आहे वादाचे मूळ?
तज्ञांच्या मते, या मोहिमेमध्ये वेळेचे व्यवस्थापन अत्यंत कठीण आहे. १.६ टन वजनाची ही स्विफ्ट दुर्बिण सध्या ३६० किमी उंचीवर असून ती ऑक्टोबर २०२६ पर्यंत ३०० किमीच्या खाली जाण्याचा धोका आहे. जर हा उपग्रह ३०० किमीच्या खाली गेला, तर हवेच्या प्रचंड घर्षणामुळे ‘लिंक’ रोबोटला त्याला पकडणे अशक्य होईल. त्यामुळे प्रक्षेपणानंतर अवघ्या एका महिन्याच्या आत लिंकला स्विफ्ट उपग्रहाचा अचूक मागोवा घेऊन त्याला अंतराळात पकडावे लागेल. एकदा का पकड घट्ट झाली, की आपली आयन इंजिने वापरून या उपग्रहाला हळूहळू वर ढकलण्यासाठी रोबोटला आणखी दोन महिने लागतील. सर्व काही योजनेनुसार पार पडल्यास स्विफ्ट दुर्बिण पुढील ५ वर्षे पुन्हा कार्यरत होईल.
नासासाठी स्विफ्ट दुर्बिण वाचवणे भावनिक आणि वैज्ञानिक दोन्ही दृष्टिकोनातून महत्त्वाचे आहे. नासाच्या खगोलभौतिकी विभागाचे संचालक शॉन डोमागल-गोल्डमन यांच्या मते, स्विफ्ट हा अंतराळातील ‘पहिला प्रतिसादक’ (First Responder) आहे. तो विश्वातील सर्वात शक्तिशाली आणि गूढ अशा ‘गॅमा-किरण स्फोटांचा’ (Gamma-Ray Bursts) वेगाने मागोवा घेतो. हे स्फोट काही सेकंदच टिकतात, परंतु आपल्या सूर्याच्या संपूर्ण आयुष्यापेक्षा जास्त ऊर्जा निर्माण करतात. नासाच्या विज्ञान मोहीम प्रमुख निकी फॉक्स यांनी स्पष्ट केले की, सध्या नासाकडे नवीन उपग्रह बनवण्यासाठी पुरेसे बजेट नाही, त्यामुळे स्विफ्टला गमावणे म्हणजे विज्ञानाचे अतोनात नुकसान ठरेल. २०१८ मध्ये या वेधशाळेचे नाव बदलून महान खगोलशास्त्रज्ञ नील गेहरेल्स यांच्या स्मरणार्थ ‘नी नील गेहरेल्स स्विफ्ट वेधशाळा’ असे ठेवण्यात आले होते.
कॅटॅलिस्ट स्पेसचे सीईओ घोनही ली यांच्या मते, अवकाशात जाणारा हा अमेरिकेचा पहिला व्यावसायिक स्पेस रोबोट आहे. यापूर्वी फक्त चीनने चार वर्षांपूर्वी आपल्या एका निकामी उपग्रहाला ढकलून ‘ग्रेव्हयार्ड ऑर्बिट’मध्ये (Graveyard Orbit) सोडण्याचा यशस्वी प्रयोग केला होता. मात्र, थेट उपग्रह वाचवण्याचा हा पहिलाच प्रयत्न आहे. जर ही मोहीम यशस्वी झाली, तर नासाची ३६ वर्षे जुनी आणि जगातील सर्वात लोकप्रिय ‘हबल स्पेस टेलिस्कोप’ (Hubble Space Telescope) देखील सौर वादळांमुळे खाली येत असून, तिला २०२८ पर्यंत नवीन आयुष्य देण्यासाठी याच रोबोटचा वापर केला जाईल. कॅटॅलिस्ट कंपनी या तंत्रज्ञानाकडे भविष्यातील एक अब्जावधी डॉलर्सचा ‘सॅटेलाईट सर्व्हिसिंग’ व्यवसाय म्हणून पाहत आहे.
