शुक्रवार, 6 नोव्हेंबर 2026
पाकिस्तानमधील कचऱ्याच्या ढिगाऱ्यात आढळलेली एक अनोखी बुरशी अत्यंत हट्टी प्लास्टिकलाही खाऊन नष्ट करते, ज्यामुळे शास्त्रज्ञ चकित झाले आहेत ( फोटो सौजन्य : सोशल मीडिया )
आज संपूर्ण जगासमोर प्लास्टिक कचऱ्याची समस्या एका विक्राळ राक्षसासारखी उभी राहिली आहे. नद्या, महासागर, जमिनी आणि कचऱ्याचे डोंगर या सर्व ठिकाणी पसरलेले प्लास्टिक वर्षानुवर्षे तसेच राहते आणि पर्यावरणाचा समतोल बिघडवते. प्लास्टिकचे नैसर्गिकरीत्या सहजासहजी विघटन न होणे हाच यातील सर्वात मोठा अडथळा मानला जातो. परंतु, निसर्गानेच आता या मानवनिर्मित संकटावर एक अनोखा आणि नैसर्गिक तोडगा सादर केला आहे. पाकिस्तानमधील शास्त्रज्ञांनी कचऱ्याच्या एका साध्या ढिगाऱ्यात अशा एका सूक्ष्मजीवाचा शोध लावला आहे, जो अत्यंत मजबूत आणि चिवट प्लास्टिकलाही खाऊन नष्ट करण्याची क्षमता ठेवतो.
हा थक्क करणारा शोध पाकिस्तानची (Pakistan) राजधानी इस्लामाबाद येथील एका सामान्य कचरा डेपोमधील मातीचा अभ्यास करताना लागला. येथील मातीचे नमुने तपासत असताना संशोधकांना एका विशिष्ट बुरशीचा (Fungus) संसर्ग प्लास्टिकच्या तुकड्यांवर आढळला. ही बुरशी प्लास्टिकच्या पृष्ठभागावर स्वतःची वस्ती तयार करत होती आणि आश्चर्यकारकपणे त्या प्लास्टिकला अन्नासारखे वापरून त्याचा नाश करत होती. या सूक्ष्मजीवाला वैज्ञानिक भाषेत ‘ॲस्परजिलस ट्युबिंगेन्सिस’ (Aspergillus tubingensis) असे नाव देण्यात आले आहे.
‘ॲस्परजिलस ट्युबिंगेन्सिस’ ही मातीत आढळणारी एक सूक्ष्म बुरशी आहे. शास्त्रज्ञांनी जेव्हा या बुरशीचे प्रयोगशाळेत सखोल परीक्षण केले, तेव्हा अत्यंत धक्कादायक आणि क्रांतिकारी परिणाम समोर आले. ही बुरशी विशेषतः पॉलिस्टर पॉलीयुरेथेन (Polyester Polyurethane – PU) या अतिशय कठीण प्लास्टिकचे विघटन करू शकते. पॉलीयुरेथेन हे एक असे प्लास्टिक आहे, ज्याचा वापर आपल्या दैनंदिन जीवनातील गाद्या, कुशन, कृतिम चामडे (Fake Leather), इन्सुलेशन कोटिंग्ज, बूट आणि विविध औद्योगिक साहित्यामध्ये मोठ्या प्रमाणात केला जातो. सामान्यतः हे प्लास्टिक शतकानुशतके मातीत तसेच पडून राहते आणि नष्ट होत नाही.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Russia-India Railway corridor: रशिया ते भारत जमिनीवरून जोडला जाणार व्यापार; पाकिस्तानसह ‘या’ 5 देशांमधून धावणार रेल्वे
प्रयोगशाळेतील प्रयोगांदरम्यान संशोधकांनी पाहिले की, ही बुरशी सर्वप्रथम पॉलीयुरेथेनच्या पृष्ठभागावर पसरते आणि तिथे ‘मायसेलिया’ (Mycelia) नावाच्या तिच्या मुळासारख्या धाग्यांचे जाळे विणते. यानंतर, ही बुरशी विशेष प्रकारचे संप्रेरक म्हणजेच एन्झाइम्स (Enzymes) बाहेर सोडते. हे एन्झाइम्स प्लास्टिकच्या अणूंमधील रासायनिक बंध (Chemical Bonds) तोडण्याचे काम करतात. स्कॅनिंग इलेक्ट्रॉन मायक्रोस्कोपीद्वारे (SEM) पाहिले असता, प्लास्टिकच्या पृष्ठभागावर ओरखडे, भेगा आणि छोटी छिद्रे पडलेली स्पष्टपणे दिसून आली.
Scientists Found A Fungus In A Pakistan Landfill That Can Break Down One Of The World’s Toughest Plasticshttps://t.co/w7kAdIM4hp#ScienceFacts — News18 (@CNNnews18) August 9, 2026
credit – social media and Twitter
या अभ्यासातील सर्वात महत्त्वाचा भाग द्रव-संवर्धन (Liquid Culture) प्रयोगांचा होता. शास्त्रज्ञांनी पॉलीयुरेथेनची एक फिल्म या बुरशीच्या द्रवात ठेवली. अवघ्या दोन महिन्यांच्या कालावधीत, ज्या प्लास्टिकला नष्ट होण्यासाठी दशके लागली असती, त्या प्लास्टिकच्या फिल्मचे बुरशीने लहानातील लहान तुकड्यांमध्ये रूपांतर केले होते. प्रयोगादरम्यान एटीआर-एफटीआयआर (ATR-FTIR) स्पेक्ट्रोस्कोपीचा वापर करून तपासणी केली असता, प्लास्टिकची केवळ भौतिक रचनाच बदलली नव्हती, तर त्याची रासायनिक रचनाही पूर्णपणे विघटित झाली होती.
हा शोध सर्वप्रथम प्रसिद्ध ‘एनव्हायर्नमेंटल पोल्युशन’ (Environmental Pollution) या आंतरराष्ट्रीय वैज्ञानिक नियतकालिकात प्रकाशित झाला होता. या अभ्यासाचे शीर्षक “Biodegradation of polyester polyurethane by Aspergillus tubingensis” असे होते. जगभरातील वनस्पती आणि बुरशी संशोधनाची सर्वोच्च संस्था असलेल्या ब्रिटनच्या ‘केव गार्डन्स’ने (Kew Gardens) देखील आपल्या अहवालात या शोधाची दखल घेतली आणि प्लास्टिक कचरा व्यवस्थापनातील एक अत्यंत महत्त्वाचे हत्यार म्हणून या बुरशीचे वर्णन केले.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : US-Iran: जागतिक महासत्तांमध्ये सत्तानाट्य! इराण-अमेरिकेत सत्ता केंद्रस्थानी नवे चेहरे; मोहसेन रझाई अन् विल शार्फ महत्वाच्या पदांवर
आत्तापर्यंत प्लास्टिक कचऱ्यावर प्रक्रिया करण्यासाठी केवळ दोनच पर्याय उपलब्ध होते – प्लास्टिक जाळणे किंवा ते मातीत गाडणे. प्लास्टिक जाळल्याने विषारी वायू हवेत पसरतात आणि प्रदूषण वाढते, तर मातीत गाडल्याने जमीन आणि भूगर्भातील पाणी दूषित होते. अशा वेळी जैविक पद्धतीने, म्हणजेच निसर्गातील जिवाणू आणि बुरशीचा वापर करून प्लास्टिक नष्ट करण्याच्या प्रक्रियेला (Mycoremediation) मोठी गती मिळाली आहे.
पाकिस्तानच्या इस्लामाबादमधील कचऱ्याच्या ढिगाऱ्यात सापडलेली ही बुरशी विशेष असण्याचे कारण म्हणजे, ती कोणत्याही रासायनिक किंवा यांत्रिक प्रक्रियेशिवाय अत्यंत नैसर्गिक रीतीने कठीण प्लास्टिकची रचना बदलते. या बुरशीमध्ये असलेल्या एन्झाइम्सचा अधिक सखोल अभ्यास करून शास्त्रज्ञ आता अशी तंत्रज्ञाने विकसित करत आहेत, ज्याद्वारे मोठ्या प्रमाणावर रिसायकलिंग प्लांटमध्ये या बुरशीचा वापर करता येईल.
जरी हा शोध अत्यंत क्रांतिकारी असला, तरी शास्त्रज्ञांपुढे अजूनही काही आव्हाने आहेत. ही बुरशी कोणत्या तापमान, पीएच (pH) आणि वातावरणात सर्वात जास्त वेगाने काम करते, याचा अचूक आराखडा तयार करणे सुरू आहे. प्रयोगशाळेतील या यशानंतर आता औद्योगिक स्तरावर लाखो टन प्लास्टिक कचऱ्यावर या बुरशीचा वापर कसा करायचा, यावर जागतिक स्तरावर संशोधन चालू आहे. हा शोध मानवाला एक मोठा धडा देतो की, आपण तयार केलेल्या समस्यांवर मात करण्याचे सामर्थ्य आजही निसर्गाकडे आहे. जर आपण या नैसर्गिक बुरशीचा योग्य वापर करू शकलो, तर येणाऱ्या काही वर्षांत जगातील प्लास्टिक कचऱ्याचे डोंगर नष्ट होण्यास नक्कीच मदत होईल.
