बुधवार, 4 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- सोशल मीडिया
AI and physics future: आजच्या काळात आर्टिफिशियल इंटेलिजेंस वेगाने जगातील जवळपास सर्व क्षेत्रांवर ताबा मिळवताना दिसत आहे. केवळ नोकरी किंवा करिअरच्या क्षेत्रातच नाही, तर शिक्षणावरही एआयचा प्रभाव स्पष्टपणे दिसून येत आहे. जर विद्यार्थी पूर्णपणे एआयवर अवलंबून राहिले, तर त्यामुळे त्यांच्या शिक्षणाच्या गुणवत्तेवर वाईट परिणाम होऊ शकतो. आजकाल एआय आपल्या अभ्यास आणि संशोधनाचा एक महत्त्वाचा भाग बनत आहे. अतिशय कठीण प्रश्नांची उत्तरे देण्यासाठी एआय वेगाने काम करते.
कोडिंग, कॅल्क्युलेशन करण्यापासून ते वैज्ञानिकांच्या संशोधनातही ते मदत करू शकते. अशा परिस्थितीत फिजिक्सच्या भविष्याबाबत एक मोठा प्रश्न उपस्थित होत आहे. एआयच्या युगात विज्ञानाचे काय होईल? विद्यार्थ्यांसमोर हा मोठा प्रश्न आहे की, भविष्यात एआय भौतिकशास्त्रज्ञांची (फिजिक्स) जागा घेईल का?
भारताचे प्रसिद्ध सैद्धांतिक (थ्योरीकल) भौतिकतज्ज्ञ आणि डिराक मेडलने सन्मानित प्राध्यापक दीपक धर यांचे मानणे आहे की, या प्रश्नाकडे केवळ एआयच्या क्षमतेच्या आधारावर पाहिले जाऊ नये. त्यांच्या मते, विज्ञानाचा उद्देश केवळ कोणत्याही प्रश्नाचे अचूक उत्तर मिळवणे हा नाही. आपण त्या उत्तरामागच्या कारणांना किती समजून घेतो, याला खरे महत्त्व आहे.
प्राध्यापक दीपक धर यांच्या मते, एआय वेगाने भविष्यवाणी करण्यास सक्षम होत आहे. ते मोठ्या प्रमाणावर डेटा पाहून असे पॅटर्न देखील ओळखू शकते, जे माणसासाठी शोधणे कठीण असते. परंतु, प्राध्यापक दीपक धर यांच्या मते, विज्ञानाची भूमिका यापेक्षा खूप पुढे आहे. एखाद्या मशीनने हे सांगणे की कोणती वस्तू कुठे पडेल, हे स्वतःमध्ये उपयुक्त असू शकते.
दुसरीकडे, एका वैज्ञानिकाची विचारसरणी यापेक्षा कितीतरी पटीने पुढे असू शकते आणि ते त्याहून पुढे जाऊन प्रश्न विचारतात. उदाहरणार्थ, असे का घडले? यामागे कोणते नियम काम करत आहेत? इत्यादी. अशा प्रकारचे प्रश्न वैज्ञानिक समजेची सुरुवात करतात. म्हणूनच, एआय कितीही अचूक प्रेडिक्शन करू दे, पण ते फिजिक्सचे महत्त्व कधीही कमी करू शकत नाही.
आजच्या काळात एआयच्या माध्यमातून विद्यार्थी फिजिक्सच्या कठीण प्रश्नांच्या फोटोवरून काही सेकंदात उत्तरे मिळवू शकतात. परंतु, न समजता जर प्रश्नांची उत्तरे लिहिली, तर तो प्रश्न सोडवताना वास्तविक ज्ञान मिळत नाही. शिक्षणाच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांसाठी केवळ शिक्षकांनी अचूक उत्तरे देणे हा उद्देश असावा, असे नाही; तर त्यांच्यामध्ये विचार करण्याची आणि तर्क करण्याची क्षमता विकसित होणे देखील गरजेचे आहे. याच कारणामुळे, शिकण्यासाठी एआयचा वापर करणे आणि एआय कडून स्वतःचा विचार करून घेणे, या दोन्ही पूर्णपणे वेगवेगळ्या गोष्टी आहेत.
प्राध्यापक दीपक धर यांनी एआय आणि फिजिक्सच्या भविष्याबाबत मॅथेमॅटिक्सशी (गणित) जोडलेले एक जुने उदाहरण दिले. त्यांनी सांगितले की, जसे कॅल्क्युलेटर आल्यानंतर मॅन्युअल कॅल्क्युलेशन्सची गरज कमी झाली होती, पण यादरम्यान मॅथेमॅटिक्स कधीच संपली नाही. अगदी तसेच, एआय फिजिक्सच्या अनेक कॅल्क्युलेशन्स आणि टास्क्सना सोपे बनवू शकते, पण फिजिक्सला कधीही संपवू शकत नाही.
