गुरुवार, 12 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- सोशल मीडिया
AI vs Doctors healthcare: दरवर्षी १ जुलै रोजी ‘राष्ट्रीय डॉक्टर दिवस’ साजरा केला जातो. या दिवशी डॉक्टरांच्या योगदानाचा गौरव केला जातो, परंतु यावेळच्या डॉक्टर दिनानिमित्त चर्चेचा विषय काहीसा वेगळा आहे. सध्या आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) आरोग्य सेवांमध्ये वेगाने आपली जागा निर्माण करत आहे. क्ष-किरण (X-ray) तपासण्यांचे अचूक वाचन करण्यापासून ते आजारांचा धोका आधीच ओळखण्यापर्यंतची अनेक कामे चोखपणे करत आहे. अशा परिस्थितीत, ‘येत्या काळात एआय डॉक्टरांची जागा घेणार का?’ किंवा ‘डॉक्टर आणि एआय मिळून उपचारांचे एक नवीन मॉडेल तयार करणार का?’ असा प्रश्न उपस्थित होणे स्वाभाविक आहे.
गेल्या काही वर्षांत एआयने हेल्थकेयर सेक्टरमध्ये वेगाने आपली ओळख निर्माण केली आहे. काही सेकंदांत लाखो मेडिकल रेकॉर्ड्स, रिसर्च पेपर्स आणि रुग्णांच्या डेटाचे विश्लेषण करणे ही एआयची सर्वात मोठी ताकद आहे. आता सीटी स्कॅन (CT Scan) चे रिपोर्ट पाहून एआय सुरुवातीच्या टप्प्यातील अशा त्रुटी देखील शोधू शकतो, ज्या कधीकधी मानवी डोळ्यांकडून सुटू शकतात. याच कारणामुळे याला डॉक्टरांची ‘दुसरी डोळ्यांची जोडी’ असे देखील म्हटले जाते.
याशिवाय, रुग्णांचे जुने मेडिकल रेकॉर्ड आणि आरोग्यांच्या पॅटर्नच्या आधारे एआय पक्षाघात, अल्झायमर आणि पार्किन्सनसारख्या गंभीर आजारांच्या जोखमीचा आधीच अंदाज लावण्यास मदत करत आहे. रुग्णालयांमधील इतर कागदोपत्री कामे देखील एआय वेगाने करत आहे; ज्यामुळे डॉक्टरांचा वेळ वाचत असून त्यांना रुग्णांवर अधिक लक्ष केंद्रित करणे शक्य होत आहे.
एआय कितीही आधुनिक झाला, तरी डॉक्टरांची जागा घेणे त्याच्यासाठी सोपे नाही. उपचार हे केवळ औषधे आणि रिपोर्टपुरते मर्यादित नसून त्यामध्ये मानवी भावना, विश्वास आणि अनुभव देखील समाविष्ट असतो. जेव्हा एखाद्या रुग्णाला कॅन्सर, हार्ट अटॅक किंवा इतर कोणत्याही गंभीर आजाराची माहिती द्यायची असते, तेव्हा तो मशीनपेक्षा एका संवेदनशील डॉक्टरांशी बोलण्यास प्राधान्य देतो.
एआय रुग्णाची नाडी तपासू शकत नाही, शरीराची प्रत्यक्ष शारीरिक तपासणी करू शकत नाही आणि ऑपरेशन थिएटरमधील गुंतागुंतीच्या शस्त्रक्रिया पूर्णपणे माणसाप्रमाणे हाताळू शकत नाही. सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, एआय डॉक्टरांप्रमाणे अनेकदा नैतिक निर्णय घेऊ शकत नाही. रुग्णाची आर्थिक परिस्थिती, कौटुंबिक पार्श्वभूमी, मानसिक स्थिती आणि वैयक्तिक गरजा समजून घेऊन उपचार निश्चित करणे हे डॉक्टरांचेच काम आहे. अशी मानवी समज आणि संवेदनशीलता कोणत्याही अल्गोरिदममध्ये समाविष्ट केली जाऊ शकत नाही.
तज्ज्ञांच्या मते, एआय डॉक्टरांच्या नोकऱ्या संपवणार नाही, तर त्यांच्या काम करण्याची पद्धत बदलेल. भविष्यातील यशस्वी डॉक्टर तोच असेल, जो एआयची मदत घेऊन जलद आणि उत्तम निर्णय घेऊ शकेल. याला ‘ब्लेंडेड इंटेलिजन्स’ म्हणजेच मानवी अनुभव आणि मशीनच्या अचूकतेचा मेळ म्हटले जात आहे.
एआय हा डॉक्टरांचा सहाय्यक बनून डेटा अ‍ॅनालिसिस, रिपोर्ट तयार करणे आणि प्रशासकीय कामे सांभाळेल; तर दुसरीकडे डॉक्टर हे रुग्णांशी थेट संवाद, उपचारांची रणनीती, शस्त्रक्रिया आणि कठीण वैद्यकीय निर्णयांवर लक्ष केंद्रित करतील. यामुळे डॉक्टरांवरील कागदोपत्री कामाचा बोजा कमी होईल आणि त्यांना रुग्णांसोबत जास्त वेळ घालवता येईल. म्हणजेच, येत्या काळात खरी स्पर्धा ‘एआय विरुद्ध डॉक्टर’ अशी नसेल, तर ‘एआयचा वापर करणारे डॉक्टर विरुद्ध एआयचा वापर न करणारे डॉक्टर’ अशी असेल.
