शनिवार, 7 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- सोशल मीडिया
Study Abroad Survey: परदेशात शिक्षण घेणे हे भारतातील लाखो विद्यार्थ्यांचे स्वप्न असते. सामान्यतः असे मानले जाते की, दुसऱ्या देशात शिक्षण घेणारे विद्यार्थी पदवी मिळवल्यानंतर तिथेच नोकरी करून कायमचे स्थायिक होण्याचा प्रयत्न करतात. मात्र, भारतीय विद्यार्थ्यांची बदलती विचारसरणी या धारणेला आव्हान देताना दिसत आहे. एका नवीन सर्व्हेनुसार, परदेशात शिक्षणाचे नियोजन करणारे मोठ्या संख्येने भारतीय विद्यार्थी शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर भारतात परत येऊ इच्छितात.
ऑक्सफोर्ड इंटरनॅशनलच्या सर्व्हेमध्ये सहभागी झालेल्या ८१ टक्के भारतीय विद्यार्थ्यांनी सांगितले की, ते परदेशात शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर भारतात परतण्याची अपेक्षा बाळगतात. हा आकडा दर्शवतो की, परदेशात उच्च शिक्षण घेण्याची इच्छा आणि भारतात परत येऊन करिअर करण्याची योजना एकाच वेळी चालू शकतात.
सर्व्हेनुसार, परदेशात शिक्षण घेणाऱ्या किंवा त्याचे नियोजन करणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी आंतरराष्ट्रीय शिक्षण म्हणजे केवळ परदेशात स्थायिक होण्याचे माध्यम नाही. अनेक विद्यार्थी परदेशी विद्यापीठातून शिक्षण, अनुभव आणि जागतिक अनुभव मिळवल्यानंतर भारतात आपल्या भविष्याचे नियोजन करत आहेत.
सर्व्हेमध्ये भारतीय विद्यार्थ्यांच्या कौटुंबिक पार्श्वभूमीबद्दलही एक मनोरंजक माहिती समोर आली आहे. सुमारे १० पैकी ९ विद्यार्थ्यांनी सांगितले की, ते त्यांच्या कुटुंबात परदेशात शिक्षण घेणारे पहिलेच व्यक्ती आहेत. तर, जवळपास अर्ध्या विद्यार्थ्यांनी सांगितले की, परदेशात शिक्षण घेण्याचा निर्णय त्यांनी स्वतः घेतला होता. हे आकडे संकेत देतात की, भारतीय कुटुंबांमध्ये आंतरराष्ट्रीय शिक्षणाबाबत रुची वाढत आहे आणि नवीन पिढी उच्च शिक्षणाशी संबंधित निर्णयांमध्ये आधीच्या तुलनेत अधिक स्वतंत्र भूमिका बजावत आहे.
हे आकडे ऑक्सफोर्ड इंटरनॅशनलच्या ‘स्टुडंट ग्लोबल मोबिलिटी इंडेक्स’च्या तिसऱ्या आवृत्तीतून समोर आले आहेत. या अध्ययनात मुख्य सर्व्हेच्या १७,९२५ प्रश्नांच्या उत्तरांशिवाय सुमारे २,४०० अतिरिक्त प्रतिक्रियांचाही समावेश करण्यात आला. अतिरिक्त प्रतिक्रियांमध्ये विद्यार्थ्यांची कोर्स निवड, कौटुंबिक पार्श्वभूमी, माहिती मिळवण्याचे स्त्रोत आणि अभ्यासाच्या योजना यांसारख्या पैलूंवर माहिती गोळा करण्यात आली. अशा प्रकारे सर्व्हेमध्ये केवळ विद्यार्थ्यांची परदेशात जाण्याची इच्छाच नाही, तर त्यांच्या निर्णय घेण्याची प्रक्रिया आणि भविष्यातील योजना समजून घेण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे.
सर्व्हेत सहभागी असलेल्या सुमारे १५% इतर विद्यार्थ्यांनी सांगितले की, ते पदवीदानंतर नोकरीसाठी अर्ज करण्याचे नियोजन करत आहेत. मात्र, या विद्यार्थ्यांनी हे स्पष्ट केले नाही की त्यांना नोकरी भारतात करायची आहे की परदेशात. त्यामुळे हा आकडा थेट भारत वापसीशी जोडणे योग्य ठरणार नाही. सर्व्हेमध्ये विद्यार्थ्यांच्या निर्णय घेण्याच्या पद्धतीमध्ये आणखी एक महत्त्वपूर्ण बदल पाहायला मिळाला. परदेशात शिक्षणासाठी स्वतःहून प्रेरित होऊन अर्ज करणाऱ्या विद्यार्थ्यांचा हिस्सा सातत्याने वाढला आहे.
आकड्यांनुसार, सेल्फ-मोटिव्हेटेड (स्वतःहून प्रेरित) अर्जदारांचा हिस्सा २०२३-२४ मधील २९% वरून वाढून २०२४-२५ मध्ये ३४% आणि २०२५-२६ मध्ये ४९% झाला आहे. म्हणजेच जवळपास अर्धे अर्जदार आता परदेशात शिक्षणाच्या निर्णयात स्वतःच्या व्यक्तिगत पसंती आणि लक्ष्याला प्राधान्य देत आहेत. मात्र, वय आणि क्षेत्रानुसार चित्र वेगवेगळे राहिले. तरुण विद्यार्थी कुटुंबाच्या मार्गदर्शनावर जास्त अवलंबून असलेले दिसले, तर वयाने मोठ्या अर्जदारांमध्ये स्वतः निर्णय घेण्याची प्रवृत्ती अधिक होती. उत्तर आणि दक्षिण भारतातील विद्यार्थ्यांमध्ये सेल्फ-मोटिव्हेशन सर्वात जास्त नोंदवले गेले, तर पश्चिम आणि मध्य भारतात कुटुंबाचा प्रभाव तुलनात्मकदृष्ट्या मजबूत राहिला.
परदेशात शिक्षणाचे नियोजन करणाऱ्या भारतीय विद्यार्थ्यांमध्ये पोस्टग्रॅज्युएट कोर्सेस सर्वात जास्त लोकप्रिय ठरले. सुमारे १० पैकी ७ विद्यार्थ्यांनी मास्टर डिग्री किंवा इतर पोस्टग्रॅज्युएट प्रोग्रामसाठी अर्ज केला. विषयाचा विचार केल्यास, ७५% प्रतिसादकांसह ‘बिजनेस आणि मॅनेजमेंट’ हे सर्वात लोकप्रिय क्षेत्र ठरले. त्यानंतर ८% विद्यार्थ्यांनी ‘हेल्थ आणि मेडिसिन’ निवडले. सायन्सचा हिस्सा २% आणि इंजिनियरिंगचा हिस्सा १% राहिला.
सर्व्हेचे आकडे असा संकेत देतात की, भारतीय विद्यार्थ्यांसाठी परदेशात शिक्षणाचा उद्देश बदलत आहे. परदेशी शिक्षणातून मिळणारी पदवी, जागतिक अनुभव आणि करिअर एक्सपोजर मिळवल्यानंतर मोठ्या संख्येने विद्यार्थी भारतात परतण्याचे नियोजन करत आहेत. मात्र, हे देखील लक्षात घेणे गरजेचे आहे की, हा सर्व्हे विद्यार्थ्यांची योजना आणि अपेक्षा दर्शवतो, भविष्यात त्यांचा वास्तविक निर्णय वेगळा असू शकतो.
