गुरुवार, 25 जून 2026
फोटो सौजन्य - सोशल मीडिया
Princess Gulbadan Begum Mughal History: ‘मुगल सल्तनत’ किंवा मुघल साम्राज्याचे नाव येताच लोकांच्या डोळ्यांसमोर बादशहा, युद्ध, भव्य राजवाडे आणि ताजमहालसारख्या प्रेमराजवाड्यांच्या गोष्टी फिरू लागतात. परंतु, याच इतिहासात अशी काही पात्रे देखील आहेत, ज्यांचे आयुष्य एखाद्या चित्रपटाच्या कथेपेक्षा कमी नव्हते. अशीच एक शहजादी होती ‘गुलबदन बेगम’. इतिहासकारांच्या मते, वयाच्या अवघ्या १७ व्या वर्षी तिचे आपल्याच चुलत भावावर प्रेम जडले होते. तिचे आयुष्य मुघल इतिहासातील असे एक पान आहे, ज्याच्याबद्दल फार कमी लोकांना माहिती आहे.
गुलबदन बेगम ही मुघल साम्राज्याचा संस्थापक बाबरची मुलगी आणि बादशहा हुमायूं यांची सावत्र बहीण होती. नात्याने ती सम्राट अकबरची आत्या होती. त्यांना साहित्य, इतिहास आणि कवितेची विशेष आवड होती. फारसी भाषेवर तिचे उत्तम प्रभूत्व होते आणि त्या काळातील राजदरबारातील सर्वात सुशिक्षित महिलांमध्ये तिची गणना केली जात असे. इतिहासकार मानतात की, तिच्या लेखनाने मुघल काळातील अशा अनेक घटना जतन करून ठेवल्या, ज्या आज इतिहासाचा एक महत्त्वाचा भाग आहेत.
इतिहासकारांच्या मते, गुलबदन बेगम जेव्हा सुमारे १७ वर्षांची होती, तेव्हा तिचे तिचा चुलत भाऊ खिज्र ख्वाजा याच्यावर प्रेम जडले होते. त्या काळात राजघराण्यांमध्ये आपापसातील नातेसंबंधांत विवाह करणे ही सामान्य गोष्ट मानली जात होती. मात्र, आजच्या दृष्टिकोनातून ही कथा लोकांना आश्चर्यचकित करू शकते. गुलबदन बेगम केवळ तिच्या सौंदर्यासाठीच नाही, तर विद्वत्ता आणि हुशारीसाठीही ओळखली जात असे. याच कारणामुळे मुघल इतिहासातील अत्यंत प्रभावशाली महिलांमध्ये तिचे नाव घेतले जाते.
गुलबदन बेगम यांना प्रवास करण्याची प्रचंड आवड होती. शाही ताफ्यासोबत खैबर खिंड आणि सिंधू नदी ओलांडून काबूलवरून भारतापर्यंतचा कठीण प्रवास करणारी ती पहिली मुघल शहजादी मानली जाते. याच कारणामुळे अनेक इतिहासकार तिला ‘घुमक्कड बेगम’ (भटकेगिरी करणारी बेगम) असेही म्हणतात. प्रवासादरम्यान तिने विविध संस्कृती आणि समाज जवळून पाहिले, ज्याचा प्रभाव तिच्या विचारसरणीवर आणि लेखनावरही दिसून येतो.
गुलबदन बेगम यांचे सर्वात मोठे योगदान म्हणजे तिने लिहिलेले ‘हुमायूंनामा’ हे ऐतिहासिक पुस्तक मानले जाते. फारसी भाषेत लिहिलेल्या या पुस्तकात तिने हुमायूं यांच्या कार्यकाळाचे आणि मुघल कुटुंबातील अनेक महत्त्वाच्या घटनांचे सविस्तर वर्णन केले आहे. हेच पुस्तक आज इतिहासकारांसाठी एक महत्त्वपूर्ण दस्तऐवज आणि स्रोत मानले जाते.
एक इतिहासकार, लेखिका, कवयित्री आणि धाडसी प्रवासी म्हणून गुलबदन बेगम यांनी सिद्ध करून दाखवले की, मुघल इतिहास केवळ बादशहांचा नसून, त्या महिलांचाही आहे, ज्यांनी आपल्या बुद्धिमत्तेच्या आणि धैर्याच्या जोरावर इतिहासात आपली अमिट छाप सोडली.
