सोमवार, 2 नोव्हेंबर 2026
Explainer: "वंदे मातरम्- राष्ट्रभावना की राजकीय अजेंडा?" इतिहासापासून वादापर्यंत जाणून घ्या सर्वकाही
तृणमूल काँग्रेस (टीएमसी) ने चर्चेला पाठिंबा दर्शवला असताना काँग्रेसने सरकारवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले आहे. सरकार निवडणूक सुधारणा आणि “एसआयआर”सारख्या संवेदनशील मुद्द्यांवरून लक्ष विचलित करण्यासाठी ‘वंदे मातरम’ची चर्चा आणण्यात आली असल्याचे बोलले जात आहे. १५० वर्षे जुने हे गीत अचानक संसदीय संघर्षाचे केंद्र का बनले आहे? असाही प्रश्न आता उपस्थित होत आहे. त्याचे उत्तर या गाण्याच्या इतिहासात, स्वातंत्र्यलढ्यातील भूमिकेत आणि राजकीय पक्षांनी वर्षानुवर्षे त्यावर केलेल्या राजकीय दाव्यात दडलेले आहे.
Indigo Crisis वर सुप्रीम कोर्टाचे मोठे भाष्य; CJI म्हणाले, ‘भारत सरकारने गंभीर…’
पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी अलीकडेच १९३७ च्या निर्णयाचा उल्लेख करत काँग्रेसवर तीव्र टीका केली. त्यांनी म्हटले की, ‘वंदे मातरम’ हा भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्याचा आवाज बनला आणि प्रत्येक भारतीयाच्या भावना व्यक्त करणारा मंत्र ठरला. तथापि, १९३७ मध्ये या गीतातील एक महत्त्वाचा श्लोक काढून टाकण्यात आला. राष्ट्रनिर्मितीच्या या “महान मंत्रावर” अन्याय का झाला, हे आजच्या पिढीने समजून घेण्याची गरज आहे.
काँग्रेसने पंतप्रधानांचे आरोप ठामपणे फेटाळून लावले. पक्षाने १९३७ च्या समितीचा संदर्भ दिला, ज्यामध्ये महात्मा गांधी, जवाहरलाल नेहरू, सरदार पटेल, सुभाषचंद्र बोस, राजेंद्र प्रसाद, मौलाना आझाद आणि सरोजिनी नायडू यांसारखे प्रमुख नेते सहभागी होते. काँग्रेसच्या मते, केवळ पहिल्या दोन ओळी स्वीकारण्यामागील कारण उर्वरित श्लोकांतील धार्मिक संदर्भ होते, ज्यावर मुस्लिम समुदायातील काही घटकांकडून आक्षेप नोंदवला गेला होता.
काँग्रेस पक्षाचा दावा आहे की स्वातंत्र्य चळवळीत व्यापक एकता टिकवण्यासाठी ‘वंदे मातरम’च्या फक्त दोन ओळी स्वीकारण्याचा निर्णय घेण्यात आला. पक्षाने रवींद्रनाथ टागोर यांनी जवाहरलाल नेहरूंना लिहिलेल्या पत्राचा दाखला देत सांगितले की, टागोरांनी स्वतः फक्त दोनच श्लोक वापरण्याचा सल्ला दिला होता. काँग्रेसने पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी इतिहासाचे विकृतीकरण केल्याचा आरोप करत त्यांच्याकडून माफी मागण्याची मागणी केली. पक्षाचे म्हणणे आहे की, पंतप्रधान राष्ट्रीय मुद्द्यांवरून लक्ष विचलित करण्याचा प्रयत्न करत आहेत.
दरम्यान, भाजप प्रवक्त्यांनी संकेत दिले आहेत की संसदीय चर्चेदरम्यान ऐतिहासिक घडामोडींचे वेगळे पैलू समोर आणले जातील. भाजपचे प्रवक्ते संबित पात्रा यांनी रविवारी प्रतिक्रिया देताना सांगितले की, नेहरूंचा खरा दृष्टिकोन उघड करण्याची वेळ आली आहे. त्यांनी अशा लेखांचा उल्लेख केला ज्यामध्ये नेहरूंना असे वाटत होते की ‘वंदे मातरम’चा ‘आनंदमठ’शी असलेला संबंध मुस्लिम समुदायाला अस्वस्थ करू शकतो आणि गाण्याचे काही भाग जटिल असल्याचेही नमूद करण्यात आले होते.
“वंदे मातरम” ही कविता १८७० च्या दशकात बंगालचे लेखक आणि प्रशासक बंकिमचंद्र चॅटर्जी यांनी लिहिली. त्यावेळी ते ब्रिटिश राजवटीतील डेप्युटी मॅजिस्ट्रेट पदावर होते आणि वसाहतवादी धोरणांमुळे निराश होते. ७ नोव्हेंबर १८७५ रोजी त्यांच्या “बंगदर्शन” या मासिकात या कवितेचा पहिला भाग प्रकाशित झाला.
यानंतर, १८८२ मध्ये तिची संपूर्ण आवृत्ती त्यांच्या “आनंदमठ” या कादंबरीत प्रसिद्ध झाली. या गीताच्या पहिल्या दोन ओळी संस्कृतमध्ये असून भारताला देवी दुर्गेचे रूप मानतात, तर उर्वरित कडवी बंगाली भाषेत मातृभूमीच्या नैसर्गिक सौंदर्याचे वर्णन करतात.
एकोणिसाव्या शतकाच्या शेवटी “वंदे मातरम”चे सार्वजनिक गायन सुरू झाले. १८८६ मधील भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या कोलकाता अधिवेशनात हेमचंद्र बॅनर्जी यांनी त्याचे पहिले सार्वजनिक सादरीकरण केले.
परंतु या गीताचा निर्णायक क्षण १८९६ मध्ये आला, जेव्हा रवींद्रनाथ टागोरांनी कलकत्ता येथील काँग्रेस अधिवेशनात “वंदे मातरम” पूर्ण स्वरूपात गायलं. यामुळे साधी कविता एका प्रभावी राजकीय गीतात परिवर्तित झाली.
१९०५ नंतर, बंगालच्या फाळणीविरोधातील स्वदेशी चळवळीत “वंदे मातरम” हे घोषवाक्य बनले. कोलकाता ते लाहोरपर्यंत निदर्शनांमध्ये याचे सामूहिक गायन सुरू झाले. अरबिंदो घोष सारख्या क्रांतिकारकांनी त्याला “मुक्तीचा मंत्र” म्हटले.
ब्रिटिशांनी या गीताला दडपण्याचा प्रयत्न केला, परंतु “वंदे मातरम” हा भारतातील प्रतिकाराचा शक्तिशाली प्रतीक बनला. १९११ मध्ये बंगालची फाळणी रद्द होण्यामागे या राष्ट्रवादाच्या लाटेचा प्रभाव निर्णायक ठरला, असे इतिहासकार मानतात.
१९०६ ते १९११ पर्यंत, संपूर्ण गाणे काँग्रेसच्या कार्यक्रमांमध्ये गायले जात असे. परंतु मुस्लिम लीगने त्याच्या धार्मिक प्रतिमेवर, ज्यामध्ये देवांचा उल्लेख समाविष्ट होता, आक्षेप घेतला, ज्यामुळे काँग्रेस नेत्यांनी नंतर हे गाणे फक्त पहिल्या दोन ओळींमध्ये कमी केले. गांधींनी ‘वंदे मातरम्’ ला पाठिंबा दिला परंतु त्याच्या धार्मिक स्वरांबद्दल सावधगिरी बाळगली. १९३७ मध्ये, काँग्रेसने औपचारिकपणे ते दोन-श्लोकांच्या स्वरूपात त्याचे राष्ट्रगीत म्हणून स्वीकारले. स्वातंत्र्यानंतर, २४ जानेवारी १९५० रोजी, राजेंद्र प्रसाद यांच्या नेतृत्वाखालील संविधान सभेने ‘वंदे मातरम’ हे भारताचे राष्ट्रीय गीत म्हणून घोषित केले, तसेच ‘जन गण मन’ हे राष्ट्रगीत म्हणून घोषित केले.
