शनिवार, 19 सप्टेंबर 2026
(फोटो सौजन्य-AI एआय)
मंत्रपुष्पांजली म्हणजे काय?
‘मंत्रपुष्पांजली’ हा शब्द ‘मंत्र’, ‘पुष्प’ आणि ‘अंजली’ या तीन शब्दांपासून तयार होतो. मंत्र म्हणजे पवित्र वैदिक उच्चार, पुष्प म्हणजे फूल आणि अंजली म्हणजे दोन्ही हात जोडून किंवा ओंजळीत अर्पण करणे. त्यामुळे मंत्र म्हणत देवतेला फुले अर्पण करणे, असा याचा साधा अर्थ सांगता येतो.
यात नेमके काय म्हटले जाते?
मंत्रपुष्पांजलीतील सुरुवातीचा प्रसिद्ध मंत्र ‘यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः’ हा ऋग्वेदातील पुरुषसूक्ताशी संबंधित आहे. त्यात देवांनी यज्ञाद्वारे यज्ञस्वरूप परमेश्वराची उपासना केल्याचा भाव व्यक्त होतो. पुढे ‘राजाधिराजाय प्रसह्यसाहिने’ या मंत्रातून वैश्रवण म्हणजे कुबेराला नमस्कार आणि कल्याणाची प्रार्थना केली जाते. त्यामुळे मंत्रपुष्पांजलीमध्ये केवळ एका देवतेची स्तुती नसून वैदिक प्रार्थनांचा व्यापक भाव दिसतो.
मग ‘घालीन लोटांगण’नंतरच का?
‘घालीन लोटांगण’मध्ये भक्त देवाच्या चरणी नम्रतेने शरण जाण्याचा भाव व्यक्त करतो. त्यानंतर मंत्रपुष्पांजलीत हातातील पुष्प-अक्षता देवाला अर्पण करून प्रार्थना केली जाते. काही पूजापद्धतींमध्ये मंत्रपुष्पांजलीला पूजेतील अंतिम उपचारांपैकी एक मानले जाते. त्यामुळे आधी भक्ती आणि समर्पण व्यक्त करून, त्यानंतर प्रत्यक्ष पुष्प अर्पण करण्याची ही क्रमवार पद्धत तयार झाली आहे.
सुखकर्ता दुखहर्ता आरतीचा अर्थ; गणपती बाप्पाच्या प्रत्येक ओळीत दडलेला खास संदेश जाणून घ्या
मंत्रपुष्पांजलीचे महत्त्व काय?
मंत्रपुष्पांजलीचा केंद्रबिंदू म्हणजे अर्पण आणि प्रार्थना. हातातील फूल हे श्रद्धेचे प्रतीक मानून ते देवाच्या चरणी वाहिले जाते. वैदिक मंत्रांमध्ये धर्म, कल्याण, समृद्धी आणि सुशासनाशी संबंधित प्रार्थनांचे संदर्भ आढळतात. त्यामुळे ही प्रार्थना वैयक्तिक इच्छा व्यक्त करण्याबरोबरच व्यापक कल्याणाची भावनाही समोर आणते.
ही एकच वैदिक रचना आहे का?
एक महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे आज प्रचलित असलेली मंत्रपुष्पांजली ही एक सलग सूक्त नसून विविध ग्रंथांतील मंत्रांचे संकलन आहे. संदर्भांनुसार त्यातील मंत्र ऋग्वेद, तैत्तिरीय आरण्यक आणि ऐतरेय ब्राह्मण यांसारख्या वैदिक ग्रंथांशी संबंधित आहेत. म्हणून आरतीनंतर म्हटली जाणारी ही प्रार्थना भक्ती, वैदिक परंपरा आणि अर्पणभाव यांचा सुंदर संगम मानता येतो.
