गुरुवार, 22 ऑक्टोबर 2026
यशाच्या शर्यतीत मानसिक आरोग्य धोक्यात? सततच्या दबावामुळे उद्भवू शकतात ‘या’ समस्या
मानसिक आरोग्य कशामुळे बिघडते?
सतत यशस्वी होण्याचा दबाव का जाणवतो?
सतत स्वतःला सिद्ध करण्याच्या दबावाचा मनावर परिणाम
Mental Health: आजच्या वेगवान आणि स्पर्धात्मक जगात यशाचे मोजमाप अनेकदा करिअरमधील प्रगती, आर्थिक स्थैर्य, सामाजिक प्रतिष्ठा आणि वैयक्तिक आयुष्यातील महत्त्वाचे टप्पे यावर केले जाते. महत्त्वाकांक्षा व्यक्तीला पुढे जाण्यास आणि स्वतःमध्ये सुधारणा करण्यास प्रेरणा देऊ शकते. मात्र, करिअर, नातेसंबंध आणि वैयक्तिक आयुष्यात सतत यशस्वी होण्याचा दबाव निर्माण झाल्यास त्याचा हळूहळू मानसिक आरोग्यावर परिणाम होऊ शकतो. याविषयी डॉ. हमजा हुसेन Head of the Department of Psychiatry and Mental Health at Ruby Hall Clinic यांनी सविस्तर माहिती दिली आहे.(फोटो सौजन्य – istock)
करिअरशी संबंधित अपेक्षा अनेकदा मोठ्या तणावाचे कारण ठरतात. अपयशाची भीती, नोकरीतील असुरक्षितता, कामाच्या ठिकाणी असलेली स्पर्धा आणि स्वतःची क्षमता सातत्याने सिद्ध करण्याची गरज यामुळे दीर्घकाळ तणाव निर्माण होऊ शकतो. काही वेळा व्यक्ती आपल्या व्यावसायिक यशालाच स्वतःच्या मूल्याशी जोडू लागते. त्यामुळे कामातील एखादा छोटासा अडथळा किंवा अपयशही वैयक्तिक अपयशासारखे वाटू शकते. कालांतराने याचा परिणाम चिंता, मानसिक थकवा, आत्मविश्वासाची कमतरता आणि भावनिक थकवा यांसारख्या समस्यांमध्ये होऊ शकतो.
नातेसंबंधांमध्येही अपेक्षांचा दबाव जाणवू शकतो. जोडीदार मिळवणे, लग्न करणे, ‘परिपूर्ण’ नाते टिकवणे किंवा कुटुंबाच्या अपेक्षा पूर्ण करणे याबाबत समाजाकडून अनेकदा ठरावीक अपेक्षा निर्माण केल्या जातात. सोशल मीडियामुळे हा दबाव आणखी वाढू शकतो. इतरांचे आनंदी नातेसंबंध, यशस्वी करिअर आणि सुखी जीवन दाखवणाऱ्या निवडक पोस्ट पाहून स्वतःची इतरांशी तुलना होऊ लागते. या तुलनेतून न्यूनगंड, एकटेपणा आणि अपेक्षाभंगाची भावना निर्माण होऊ शकते.
वैयक्तिक आयुष्यातील अपेक्षाही मानसिक तणाव वाढवू शकतात. आपले व्यक्तिमत्त्व आणि दिसणे, आरोग्य, आर्थिक स्थिती, मैत्रीचे संबंध आणि जीवनशैली यांची योग्य प्रकारे काळजी घेत असतानाच काम आणि कुटुंबाच्या जबाबदाऱ्याही सांभाळण्याचा प्रयत्न अनेकजण करतात. ‘आयुष्यातील प्रत्येक गोष्ट व्यवस्थित आणि ठरल्याप्रमाणे असलीच पाहिजे’ या विचारामुळे चुका, अनिश्चितता किंवा आयुष्यातील कठीण काळ स्वीकारणे अवघड होऊ शकते.
विश्रांती, अपयश किंवा आपल्या भावना व्यक्त करण्यासाठी पुरेशी जागा उरत नाही, तेव्हा हा दबाव मानसिक आरोग्यासाठी घातक ठरू शकतो. अनेक व्यक्ती आपल्या भावनांना दाबून ठेवतात, मदत मागणे टाळतात आणि मानसिकदृष्ट्या अस्वस्थ असूनही आपले दैनंदिन आयुष्य सुरू ठेवतात. दीर्घकाळ असा ताण राहिल्यास झोप, एकाग्रता, नातेसंबंध आणि शारीरिक आरोग्यावरही परिणाम होऊ शकतो. काही वेळा दीर्घकाळ टिकणारा भावनिक ताण अधिक गंभीर मानसिक आरोग्यविषयक समस्यांमध्ये रूपांतरित होऊ शकतो.
म्हणूनच यश म्हणजे एकच अंतिम ध्येय किंवा प्रत्येकासाठी सारखीच असणारी संकल्पना नाही, हे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. प्रत्येक व्यक्तीची परिस्थिती, प्राधान्यक्रम आणि आयुष्याचा प्रवास वेगळा असतो. स्वतःसाठी विश्रांतीची वेळ राखणे, वास्तववादी अपेक्षा ठेवणे आणि आपले जवळचे व अर्थपूर्ण नातेसंबंध जपणे यामुळे जीवनात अधिक निरोगी संतुलन निर्माण होऊ शकते.
सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, तणाव किंवा भावनिक अडचणी असह्य वाटू लागल्यास तज्ज्ञांची मदत घेणे ही कमजोरी नसून स्वतःच्या मानसिक आरोग्याची काळजी घेण्याची सकारात्मक पायरी आहे. शेवटी, निरोगी आणि आनंदी आयुष्याचे मोजमाप एखाद्या व्यक्तीने किती काही साध्य केले यावरच होऊ नये; तर ते किती सुरक्षितपणे, अर्थपूर्णपणे आणि मानसिक शांततेने जगत आहे, यालाही तितकेच महत्त्व असले पाहिजे.
Ans: सततच्या अपेक्षा आणि स्पर्धेमुळे ताण, चिंता, चिडचिड, झोपेच्या समस्या, भावनिक थकवा आणि आत्मविश्वास कमी होण्यासारख्या समस्या जाणवू शकतात.
Ans: होय. सतत काम, स्वतःकडून अवास्तव अपेक्षा आणि विश्रांतीचा अभाव यामुळे मानसिक आणि शारीरिक थकवा वाढून Burnout चा धोका निर्माण होऊ शकतो.
Ans: सोशल मीडिया किंवा इतरांच्या यशाशी स्वतःची तुलना केल्याने न्यूनगंड, असमाधान आणि तणाव वाढू शकतो. प्रत्येकाची परिस्थिती आणि प्रगती वेगळी असते हे लक्षात ठेवणे महत्त्वाचे आहे.
