शुक्रवार, 23 ऑक्टोबर 2026
World Physiotherapy Day: हालचालक्षमता आणि आत्मविश्वास वाढवण्यासाठी वैयक्तिकृत फिजिओथेरपीचे काय आहे महत्त्व
मुंबई: ८ सप्टेंबर रोजी साजरा करण्यात येणाऱ्या जागतिक फिजिओथेरपी दिनानिमित्त, होली फॅमिली हॉस्पिटल अँड मेडिकल रिसर्च सेंटर, वांद्रे (पश्चिम) येथील फिजिओथेरपी विभागाच्या प्रमुख डॉ. दीपाली पवार यांनी रुग्णांची हालचालक्षमता पूर्ववत करणे, वेदना नियंत्रित करणे, शारीरिक ताकद पुन्हा मिळवणे आणि स्वतंत्रपणे जीवन जगण्याची क्षमता विकसित करण्यासाठी वैयक्तिकृत पुनर्वसनाचे (Personalised Rehabilitation) महत्त्व अधोरेखित केले. उपचारातून बरे होणे, प्रतिबंधात्मक आरोग्यसेवा आणि पुनर्वसनाच्या विविध टप्प्यांमध्ये फिजिओथेरपीची महत्त्वपूर्ण भूमिका आहे. रुग्णांना केवळ शारीरिक क्षमता पुन्हा मिळवून देणे हा यामागील उद्देश नसून, दैनंदिन कामे आत्मविश्वासाने करण्यास सक्षम बनवणे हेदेखील तितकेच महत्त्वाचे आहे.(फोटो सौजन्य – istock)
विविध प्रकारच्या आरोग्यविषयक समस्यांनी त्रस्त असलेल्या व्यक्तींसाठी फिजिओथेरपी उपयुक्त ठरू शकते. यामध्ये मस्क्युलोस्केलेटल आणि ऑर्थोपेडिक समस्या, न्यूरोलॉजिकल स्थिती, क्रीडाविषयक दुखापती, कार्डिओपल्मोनरी समस्या तसेच वयाशी संबंधित हालचालक्षमतेच्या समस्या यांचा समावेश होतो. रुग्णाच्या वैद्यकीय तपासणीनंतर तयार करण्यात आलेल्या वैयक्तिकृत आणि वैज्ञानिक पुराव्यांवर आधारित उपचार योजना (Evidence-based Treatment Plans) प्रत्येक रुग्णाची स्थिती आणि गरजेनुसार पुनर्वसन प्रक्रिया अधिक प्रभावीपणे आखण्यास मदत करतात.
डॉ. दीपाली पवार म्हणाल्या, “फिजिओथेरपी ही केवळ वेदनांवर उपचार करण्यापुरती किंवा विविध मशीनच्या वापरापुरती मर्यादित नाही; तिचे अंतिम उद्दिष्ट जीवनाचा दर्जा सुधारणे हे आहे. कोणत्याही शस्त्रक्रियेचे यश हे रुग्ण किती चांगल्या प्रकारे आपले स्वावलंबन पुन्हा मिळवतो आणि वेदनामुक्त जीवन जगू शकतो, यावर अवलंबून असते. शस्त्रक्रियेपूर्वीच्या प्री-रिहॅबिलिटेशनपासून ते शस्त्रक्रियेनंतरच्या पुनर्प्राप्तीपर्यंत फिजिओथेरपिस्ट महत्त्वाची भूमिका बजावतात आणि रुग्णांना ताकद, हालचालक्षमता आणि आत्मविश्वास पुन्हा मिळवून देण्यासाठी मदत करतात.”
होली फॅमिली हॉस्पिटलचा फिजिओथेरपी विभाग १३ अत्यंत कुशल फिजिओथेरपिस्टच्या समर्पित टीमद्वारे समर्थित आहे. ही टीम मस्क्युलोस्केलेटल फिजिओथेरपी, ऑर्थोपेडिक रिहॅबिलिटेशन, न्यूरोलॉजिकल फिजिओथेरपी, बालरोग व ज्येष्ठ नागरिकांसाठी पुनर्वसन, स्पोर्ट्स फिजिओथेरपी तसेच कार्डिओपल्मोनरी रिहॅबिलिटेशन यांसह विविध क्षेत्रांमध्ये विशेष सेवा प्रदान करते.
रुग्णांच्या उपचार आणि पुनर्प्राप्ती प्रक्रियेदरम्यान विभाग बहुविषयक (Multidisciplinary) दृष्टिकोनाचा अवलंब करतो. यासाठी ऑर्थोपेडिक्स, न्यूरोलॉजी, कार्डिओलॉजी, बालरोग, आयसीयू आणि इंटरनल मेडिसिन विभागांसोबत समन्वयाने काम केले जाते. विभागात संसर्ग नियंत्रणासाठी निर्धारित प्रक्रियांचे पालन केले जाते तसेच रुग्णांच्या उपचारांचा सविस्तर वैद्यकीय रेकॉर्ड ठेवला जातो. रुग्णांची सुरक्षितता आणि आराम यांना सातत्याने सर्वोच्च प्राधान्य दिले जाते.
कार्डिओपल्मोनरी फिजिओथेरपी हे फिजिओथेरपीचे एक विशेष क्षेत्र आहे. यामध्ये हृदय, फुफ्फुसे आणि श्वसनसंस्थेवर परिणाम करणाऱ्या आजारांचे मूल्यांकन, उपचार, पुनर्वसन आणि प्रतिबंध यांचा समावेश होतो. रुग्णालयातील कार्डिओपल्मोनरी फिजिओथेरपी टीम ICCU, ICU, PICU आणि HDU मध्ये दाखल रुग्णांची पहिल्याच दिवसापासून काळजी घेते. उपचारांमध्ये श्वसनाचे व्यायाम, श्वसनमार्गातील स्राव साफ करण्याच्या पद्धती (Airway Clearance), चेस्ट फिजिओथेरपी, योग्य पोझिशनिंग, लवकर हालचाल सुरू करणे, वैद्यकीय देखरेखीखाली व्यायाम तसेच मॉनिटर्ड कार्डियाक रिहॅबिलिटेशन यांचा समावेश होतो.
न्यूरोलॉजिकल रिहॅबिलिटेशन आणि पीडियाट्रिक रिहॅबिलिटेशन अंतर्गत प्रौढ तसेच मुलांसाठी न्यूरो-रिहॅबिलिटेशन सेवा उपलब्ध आहेत. मेंदू, पाठीचा कणा किंवा नसांवर परिणाम करणाऱ्या आजारांनंतर रुग्णांना पुन्हा चालणे-फिरणे, ताकद, संतुलन आणि स्वावलंबन मिळवून देण्यासाठी या सेवा मदत करतात. ही टीम स्ट्रोक, डोक्याला झालेली दुखापत, स्पाइनल कॉर्ड इंज्युरी, पार्किन्सन्स रोग आणि इतर न्यूरोलॉजिकल स्थितींनी त्रस्त रुग्णांसोबत काम करते. न्यूरो-रिहॅबिलिटेशन सत्रांमध्ये चालणे, संतुलन, समन्वय आणि स्नायूंची ताकद सुधारण्यावर विशेष भर दिला जातो.
विभागातील मस्क्युलोस्केलेटल आणि स्पोर्ट्स फिजिओथेरपी सेवा स्नायू, हाडे, सांधे आणि लिगामेंट्सशी संबंधित समस्यांमुळे होणाऱ्या वेदनांचे नियंत्रण तसेच पुनर्प्राप्तीसाठी मदत करतात. यामध्ये कंबर व मानेचा त्रास, संधिवात, क्रीडाविषयक दुखापती, फ्रॅक्चर, सांध्यांशी संबंधित समस्या तसेच शस्त्रक्रियेनंतरचे पुनर्वसन यांचा समावेश होतो. उपचारांमध्ये व्यायाम, स्ट्रेचिंग, मॅन्युअल थेरपी, पोश्चर सुधारणा आणि सुरक्षित पद्धतीने दैनंदिन हालचाली करण्याबाबत मार्गदर्शन यांचा समावेश असू शकतो.
जेरियाट्रिक फिजिओथेरपी ज्येष्ठ नागरिकांमध्ये ताकद, संतुलन, लवचिकता, चालण्याची क्षमता आणि एकूणच हालचालक्षमता सुधारण्यावर केंद्रित असते. संधिवात, सांधेदुखी, अशक्तपणा, चालण्यात अडचण, संतुलनाच्या समस्या आणि पडण्याचा धोका असलेल्या रुग्णांसाठी तसेच आजार, शस्त्रक्रिया किंवा रुग्णालयात दाखल झाल्यानंतर पुनर्प्राप्ती करत असलेल्या ज्येष्ठ नागरिकांसाठी ही उपयुक्त ठरू शकते. ज्येष्ठ नागरिकांना आपले स्वावलंबन टिकवून ठेवण्यास, अधिक आत्मविश्वासाने हालचाल करण्यास आणि जीवनाचा दर्जा सुधारण्यास मदत करणे हा यामागील उद्देश आहे.
साखर त्वचेवर कसा परिणाम करते? जाणून घ्या गोडधोडाच्या ग्लोरिफिकेशनचे हे कटू सत्य
विभागात अत्याधुनिक इलेक्ट्रोथेरपी आणि एक्सरसाइज थेरपीच्या सुविधा, चालण्याची क्षमता (Gait) आणि संतुलन प्रशिक्षणासाठी उपकरणे तसेच रुग्णांच्या विशिष्ट गरजांनुसार विविध पुनर्वसन साधने उपलब्ध आहेत. विभागाचा व्यापक उपचारात्मक दृष्टिकोन मॅन्युअल थेरपी, चिकित्सकीय व्यायाम, पोस्ट-ऑपरेटिव्ह रिहॅबिलिटेशन, प्रतिबंधात्मक फिजिओथेरपी, एर्गोनॉमिक मार्गदर्शन आणि जीवनशैलीतील आवश्यक बदल यांचा समावेश करतो.
Ans: रुग्णाची शारीरिक स्थिती, हालचालींची मर्यादा, वेदना, वय आणि दैनंदिन गरजा लक्षात घेऊन तयार केलेली उपचारपद्धती म्हणजे वैयक्तिकृत फिजिओथेरपी.
Ans: रुग्णाच्या गरजेनुसार व्यायाम आणि उपचार निवडल्यामुळे हालचालक्षमता सुधारण्यास, स्नायूंची ताकद वाढवण्यास आणि दैनंदिन हालचाली अधिक सहज करण्यास मदत होऊ शकते.
Ans: हालचालींमध्ये सुधारणा होत गेल्याने रुग्णाला स्वतःची कामे अधिक सहजपणे करता येऊ शकतात. त्यामुळे शारीरिक क्षमतेबाबतचा आत्मविश्वास वाढण्यास मदत होऊ शकते.
