शनिवार, 15 ऑगस्ट 2026
'रांगोळी फक्त उंबरठ्यापुरती नको...', 3D कलेतून भारतीय संस्कृतीला जागतिक व्यासपीठ; फिनिक्स मार्केटसिटीतील कलाकृतीने वेधले सर्वांचे लक्ष
रांगोळीशी असलेले नाते लहानपणापासूनच जुळले. भारतीय संस्कृतीतील सण, शुभ प्रसंग आणि घराच्या उंबरठ्यावर काढली जाणारी रांगोळी पाहतच या कलेची ओळख झाली. विशेषतः आजी रांगोळी काढताना पाहणे हा या कलाकाराच्या कलाप्रवासातील महत्त्वाचा प्रेरणास्रोत ठरला. रांगोळी म्हणजे केवळ घर सजवण्याचे माध्यम नसून त्यामागे भावना, संयम, भूमिती, कल्पनाशक्ती आणि परंपरा दडलेली आहे, याची जाणीव लहानपणीच झाली. पुढे याच कलेत नवनवे प्रयोग करण्याची इच्छा निर्माण झाली. पारंपरिक रांगोळीपासून पुढे जात पोर्ट्रेट, वास्तवदर्शी चित्रण, प्रकाश-छाया, पर्स्पेक्टिव्ह आणि अखेरीस मोठ्या आकारातील 3D रांगोळी साकारण्याचे प्रयोग सुरू झाले.
रांगोळी केवळ सणासुदीला घराच्या उंबरठ्यावरच दिसावी, असे भाग्यश्री देशपांडे यांना वाटत नाही. हजारो लोकांना ही कला अनुभवता यावी आणि विशेषतः तरुण पिढीला भारतीय पारंपरिक कलेशी जोडता यावे, या विचारातून मोठ्या सार्वजनिक जागांमध्ये रांगोळी साकारण्याची संकल्पना पुढे आली. यातूनच मोठ्या आकारातील कलाकृतींची निर्मिती सुरू झाली. पारंपरिक भारतीय कलेच्या मुळाशी राहून आधुनिक प्रेक्षकांना आकर्षित करणारी दृश्यभाषा तयार करण्याचा प्रयत्न या प्रयोगांमागे आहे.
रंग, आकृतिबंध, सममिती, संयम आणि हाताने कलाकृती तयार करण्याची प्रक्रिया ही रांगोळीची मूलभूत वैशिष्ट्ये आजही कायम आहेत. त्यामध्ये वास्तवदर्शी चित्रण, पर्स्पेक्टिव्ह, शेडिंग आणि 3D इफेक्ट्सची भर घालण्यात आली आहे. ‘पारंपरिक’ आणि ‘आधुनिक’ रांगोळी या दोन वेगळ्या गोष्टी नसून आधुनिक तंत्रज्ञान आणि कल्पकतेच्या मदतीने पारंपरिक कलेला पुढे नेण्याचा हा प्रयत्न आहे, अशी भूमिका भाग्यश्री देशपांडे यांनी मांडली आहे. एखादी व्यक्ती रांगोळी पाहून, ‘रांगोळी अशीही दिसू शकते, याची कल्पनाच नव्हती,’ असे म्हणते, तेव्हा रांगोळी कलाकारासाठी तो खास क्षण असतो.
मुंबईतील फिनिक्स मार्केटसिटी येथे स्वातंत्र्यदिनानिमित्त साकारण्यात आलेल्या कलाकृतीमागे भारताचा आणि विशेषतः भारतीय खेळाडूंच्या कामगिरीचा गौरव करण्याची संकल्पना होती. स्वातंत्र्यदिन म्हणजे केवळ इतिहासाची आठवण करण्याचा दिवस नसून आज आपण कोणता भारत घडवत आहोत, याकडे पाहण्याची संधीही आहे. भारतीय खेळाडू या नव्या भारताचे प्रतिनिधित्व करतात. त्यांचा संघर्ष, कठोर मेहनत, शिस्त आणि देशासाठी मिळवून दिलेला अभिमान या भावनांना रांगोळीच्या माध्यमातून मांडण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. केवळ तिरंग्याच्या रंगांची रांगोळी न साकारता खेळाडू आणि क्रीडा क्षणांच्या माध्यमातून एक संपूर्ण कथा सांगण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.
या कलाकृतीत खेळाडू हे केंद्रस्थानी होते. प्रत्येक खेळाडू केवळ पदकाचे प्रतिनिधित्व करत नाही, तर त्यामागील अनेक वर्षांची मेहनत, सराव, त्याग, अपयश, शिस्त आणि कुटुंब-प्रशिक्षकांचे योगदानही त्यातून व्यक्त होते. रांगोळीतील केशरी, पांढरा आणि हिरवा रंग केवळ रंग भरण्यासाठी वापरण्यात आले नाहीत. त्यांनी संपूर्ण कलाकृतीला भारतीय ओळख आणि भावनिक संदर्भ दिला.
खेळाडूंच्या पोझ, चेहऱ्यावरील भाव, सावल्या आणि 3D इफेक्ट्सच्या माध्यमातून कलाकृती अधिक जिवंत करण्याचा प्रयत्न झाला. त्यामुळे प्रेक्षकांना एखादा विजयाचा क्षण प्रत्यक्ष अनुभवत असल्यासारखे वाटावे, हा त्यामागील उद्देश होता. कलाकारासाठी सर्वात आनंदाचा क्षण म्हणजे वेगवेगळ्या देशांतून आलेल्या लोकांनीही ही कलाकृती थांबून पाहणे, तिचे कौतुक करणे आणि भारतीय रांगोळीच्या या अनोख्या रूपाशी जोडले जाणे.
मोठ्या आकारात काम करताना रांगोळी पाहण्याचा संपूर्ण दृष्टिकोनच बदलतो. छोट्या जागेत तयार केलेली रांगोळी एकाच नजरेत दिसू शकते; मात्र हजारो चौरस फुटांच्या कलाकृतीत प्रमाण, पर्स्पेक्टिव्ह, अंतर, प्रकाश आणि प्रेक्षकांची हालचाल यांचा विचार करावा लागतो. ३४ हजार चौरस फुटांच्या 3D रांगोळीच्या अनुभवातून ही कला केवळ सजावटीपुरती मर्यादित नसून सार्वजनिक कथाकथनाचे माध्यम होऊ शकते, हे अधोरेखित झाले. रांगोळीच्या माध्यमातून इतिहास, संस्कृती, भावना आणि सामाजिक संदेश हजारो लोकांपर्यंत शब्दांशिवाय पोहोचवता येऊ शकतो.
भारताबाहेर रांगोळी सादर करताना विविध देशांतील लोकांनी रंग, नक्षीकाम, बारकावे आणि 3D वास्तवदर्शीपणाचे कौतुक केल्याचा अनुभव भाग्यश्री देशपांडे यांनी सांगितला. यामुळे रांगोळी ही केवळ भारतीय घरांपुरती मर्यादित कला नसून जगभरातील प्रेक्षकांशी संवाद साधू शकणारी कला आहे, असा विश्वास अधिक दृढ झाला. भाग्यश्री देशपांडे यांचे स्वप्न आहे की, रांगोळी कलाकारांनी आत्मविश्वासाने ही कला जगभर घेऊन जावी. रंग आणि सर्जनशीलतेला भाषेच्या किंवा भौगोलिक सीमांची आवश्यकता नसते, हा अनुभव या प्रवासातून मिळाला.
रांगोळी भारतीय घरांशी आणि परंपरांशी घट्ट जोडलेली असली तरी राम मंदिर उद्घाटन, महाकुंभ आणि नॅशनल गेम्ससारख्या मोठ्या राष्ट्रीय-सांस्कृतिक व्यासपीठांवर ही कला सादर करण्याची संधी मिळणे कलाकारासाठी विशेष अनुभव ठरला. पारंपरिक कलेला आधुनिक आणि मोठ्या व्यासपीठावर सादर केल्यामुळे प्रेक्षकांना तिचे वेगळे रूप पाहता आले. हा प्रवास केवळ वैयक्तिक यशाचा नसून रांगोळीला मोठे व्यासपीठ मिळवून देण्याचा प्रवास आहे.
आज डिजिटल माध्यमांमुळे पारंपरिक कलेचा प्रसार करण्याची संधी मोठ्या प्रमाणात वाढली आहे. पूर्वी एखाद्या घराच्या परिसरात किंवा एखाद्या सणाच्या दिवशी मर्यादित लोकांना दिसणारी रांगोळी आज सोशल मीडियाच्या माध्यमातून भारतासह जगभरातील लोकांपर्यंत पोहोचू शकते. कलाकाराच्या डिजिटल समुदायात ७ लाखांहून अधिक फॉलोअर्स असून सोशल मीडियाच्या माध्यमातून तरुण पिढीला रांगोळीशी जोडण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.चित्रपट आणि दूरदर्शन क्षेत्रातील व्यक्तींनाही या अनोख्या कलेमध्ये रस निर्माण झाला असून विविध सहकार्याच्या संधी उपलब्ध झाल्या आहेत. कलाकारासाठी सोशल मीडिया म्हणजे केवळ फॉलोअर्स किंवा व्ह्यूज नव्हे, तर तरुणांमध्ये कुतूहल निर्माण करून त्यांना भारतीय कलेच्या प्रेमात पाडण्याचे माध्यम आहे.
भाग्यश्री देशपांडे (Art Bhagyashree Studio) फिनिक्स मार्केटसिटी मुंबईसोबतचे सहकार्य कलाकारासाठी विशेष आहे. यापूर्वीच्या सहकार्याला प्रेक्षकांकडून मोठा प्रतिसाद मिळाला आणि त्या कलाकृतीने जगभरात ४७.७ दशलक्ष लोकांपर्यंत पोहोच मिळवल्याचे कलाकाराने सांगितले. या प्रतिसादामुळे आणखी मोठ्या प्रमाणावर आणि वेगळ्या संकल्पनेवर काम करण्याचा आत्मविश्वास मिळाला. फिनिक्स मार्केटसिटीसोबत हे दुसरे सहकार्य असून, प्रयोग करण्यासाठी आणि रांगोळीला पारंपरिक चौकटीबाहेर नेण्यासाठी मिळणारे कलात्मक स्वातंत्र्य कलाकाराला विशेष महत्त्वाचे वाटते.
एखादी व्यक्ती आर्ट गॅलरी किंवा सांस्कृतिक प्रदर्शनासाठी आवर्जून जाईलच असे नाही. मात्र मॉलमध्ये खरेदीसाठी आलेली व्यक्ती एखादी आकर्षक रांगोळी पाहून काही मिनिटे थांबू शकते, तिचा फोटो काढू शकते आणि त्यातून भारतीय कलेबद्दल नवीन माहिती मिळवू शकते. त्यामुळे मॉल, सार्वजनिक ठिकाणे आणि मोठी व्यासपीठे ही पारंपरिक भारतीय कला सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी प्रभावी माध्यमे ठरू शकतात. कलाकाराच्या मते, लोकांच्या चेहऱ्यावरचे हास्य आणि त्यांच्या प्रतिक्रिया हीच पुढे नवनवीन कलाकृती निर्माण करण्याची सर्वात मोठी प्रेरणा आहे.
या कलाकाराचे अंतिम उद्दिष्ट केवळ सुंदर रांगोळी साकारण्यापुरते मर्यादित नाही. भारतीय कला आणि संस्कृतीचा अभिमान निर्माण करणे, रांगोळीच्या शक्यता सतत विस्तारत नेणे आणि ही कला जगभर पोहोचवणे, हे त्यांचे मोठे स्वप्न आहे. पारंपरिक असूनही आधुनिक, आश्चर्यकारक असूनही भावनिक आणि भारतीय मुळांशी जोडलेली असूनही जागतिक प्रेक्षकांना आकर्षित करणारी कला म्हणून रांगोळीची नवी ओळख निर्माण करण्याचा हा प्रयत्न आहे.
