सोमवार, 12 ऑक्टोबर 2026
World Arthritis Day सांधेदुखीचा त्रास कशामुळे होतो? जाणून घ्या यामागील प्रमुख कारणे, लक्षणे आणि डॉक्टरांचा सल्ला
World Arthritis Day: सांधेदुखी, ज्याला वैद्यकीय भाषेत ‘आर्थ्राल्जिया’ असेही म्हणतात, हे रुग्ण अस्थिरोग तज्ञांकडे जाण्याचे एक सर्वात मोठे कारण आहे. याचा त्रास तरुण खेळाडूंपासून ते वृद्ध व्यक्तींपर्यंत कोणालाही होऊ शकतो. आपल्या शरीरात जिथे दोन किंवा दोनपेक्षा जास्त हाडे एकत्र येतात, त्याला ‘सांधा’ म्हणतात. या सांध्याला कूर्चामुळे गादीसारखे संरक्षण मिळते, सायनोविअल द्रवामुळे हालचालीसाठी वंगण मिळते, आणि अस्थिबंध, कंडरा तसेच स्नायूंमुळे त्याला स्थिरता व मजबुती मिळते. जेव्हा यापैकी कोणत्याही भागाला इजा होते, सूज येते किंवा त्यांची झीज होते, तेव्हा सांधेदुखी सुरू होते. याविषयी डॉ सुभाष धिवरे, कन्सल्टन्ट, ऑर्थोपेडिक्स, कोकिलाबेन धीरूभाई अंबानी हॉस्पिटल, नवी मुंबई यांनी सविस्तर माहिती दिली आहे.(फोटो सौजन्य – istock)
याचा त्रास प्रामुख्याने कोणाला होतो?
४० वर्षांपेक्षा जास्त वयाच्या व्यक्तींमध्ये ऑस्टियोआर्थरायटिस होण्याचा धोका जास्त असतो. हा असा आजार आहे ज्यामध्ये सांध्यांना गादीसारखे संरक्षण देणारी कूर्चा हळूहळू झिजत जाते, ज्यामुळे हाडे एकमेकांवर घासली जातात. या आजाराच्या लक्षणांमध्ये शारीरिक हालचाल केल्यावर (विशेषतः जिने चढताना-उतरताना) सांधेदुखी वाढणे; सकाळी उठल्यावर सांधे जखडणे (जे सहसा ३० मिनिटांच्या आत बरे होते); आणि हालचाल करताना सांध्यांमधून कट-कट असा आवाज येणे किंवा घासल्यासारखे जाणवणे यांचा समावेश होतो. याचा त्रास प्रामुख्याने गुडघे, नितंब, पाठीचा कणा आणि हात या सांध्यांमध्ये होतो. लठ्ठपणा, भूतकाळात झालेली दुखापत, वाढते वय आणि अनुवांशिकता ही हा आजार होण्याची मुख्य कारणे आहेत.
रूमेटॉइड आर्थरायटिसमध्ये (ज्याला सामान्य भाषेत आमवात म्हणतात) मध्ये आपली रोगप्रतिकारशक्ती चुकून सांध्यांच्या आतील अस्तरावर हल्ला करते. या आजारामुळे प्रामुख्याने हात आणि पायांच्या लहान सांध्यांमध्ये दोन्ही बाजूंना सारखीच सूज येते. याशिवाय, सकाळी उठल्यावर सांधे खूप वेळ (तासापेक्षा जास्त) जखडून राहणे, सांध्यांच्या ठिकाणी उष्णता जाणवणे, प्रचंड थकवा आणि काहीवेळा ताप येणे ही याची लक्षणे आहेत.
अँकिलोझिंग स्पॉन्डिलायटिस, सोरियाटिक आर्थरायटिस आणि ल्युपस हे आजार देखील सांधेदुखी आणि सांध्यांना सूज येण्याचे कारण ठरू शकतात. या आजारांचे लवकरात लवकर निदान होणे अत्यंत आवश्यक आहे, कारण उपचाराला उशीर झाल्यास सांधे कायमचे खराब होऊ शकतात आणि त्यांचा आकार बदलू शकतो.
हाडांचे फ्रॅक्चर, लिगामेंट फाटणे—जसे की अँटीरियर क्रुशिएट लिगामेंट (एसीएल) दुखापत, मेनिस्कल टेअर्स, सांधा निखळणे आणि लचक भरणे ही खेळताना होणाऱ्या दुखापती किंवा रस्ते अपघातांमुळे सांधेदुखी सुरू होण्याची सामान्य कारणे आहेत.
सुरुवातीला किरकोळ वाटणारी एखादी दुखापत देखील, जर तिचे योग्य परीक्षण आणि उपचार केले गेले नाहीत, तर भविष्यात वयाच्या आधीच ऑस्टियोआर्थरायटिस होण्यास कारणीभूत ठरू शकते.
एखाद्या सांध्यावर किंवा त्याच्या सभोवतालच्या उतींवर सतत आणि वारंवार पडणाऱ्या ताणामुळे टेंडिनायटिस, बर्सायटिस, टेनिस एल्बो आणि रनर्स नी यांसारखे आजार उद्भवू शकतात. ज्या कामांमध्ये वारंवार वजन उचलावे लागते, उठबस करावे लागते किंवा हाताची एकसारखीच हालचाल वारंवार करावी लागते, अशा कामांमुळे हे आजार होण्याचा धोका मोठ्या प्रमाणावर वाढू शकतो.
रक्तामध्ये युरिक ॲसिडचे प्रमाण जास्त झाल्यास, सांध्यांमध्ये युरेट क्रिस्टल्स तयार होऊ लागतात आणि यामुळे ‘गाऊट’ हा आजार होतो. हे क्रिस्टल्स सांध्यांमध्ये अचानक आणि तीव्र वेदना, सूज, लालसरपणा आणि स्पर्श न सहन होणे यांसारख्या त्रासाला कारणीभूत ठरतात. याचा फटका प्रामुख्याने पायाच्या अंगठ्याच्या मुळाशी असलेल्या सांध्याला बसतो. आहारातील काही विशिष्ट गोष्टी, मद्यपान, शरीरातील पाण्याचे प्रमाण कमी होणे आणि काही विशिष्ट औषधे यांमुळे गाऊटचा त्रास अचानक वाढू शकतो.
सांध्यांमध्ये होणारा संसर्ग म्हणजेच ‘सेप्टिक आर्थरायटिस’ ही एक ऑर्थोपेडिक इमर्जन्सी आहे, ज्यासाठी तातडीने वैद्यकीय उपचारांची गरज असते. सांधा अतिशय गरम होणे, त्याला सूज येणे आणि तीव्र वेदना होणे—विशेषतः जेव्हा या लक्षणांसोबत ताप देखील येतो, तेव्हा हे या आजाराचे मुख्य संकेत असतात. तातडीने उपचार न केल्यास आणि संसर्गावर वेळेत नियंत्रण न मिळवल्यास, अगदी कमी कालावधीत सांध्याचे गंभीर आणि कायमचे नुकसान होऊ शकते.
व्हिटॅमिन डी ची कमतरता, आहारात कॅल्शियमचे अपुरे प्रमाण आणि ऑस्टिओपोरोसिस या गोष्टींमुळे हाडांच्या आरोग्यावर वाईट परिणाम होऊ शकतो. यामुळे हाडे दुखू शकतात आणि फ्रॅक्चर होण्याचा धोका वाढतो. अतिशय सुस्त किंवा बैठी जीवनशैली सांध्यांना आधार देणारे स्नायू कमकुवत करू शकते. दुसरीकडे, शरीराचे अतिरक्त वजन भार पेलणाऱ्या सांध्यांवरचा ताण वाढवते. वाढलेल्या वजनामुळे रोजच्या साध्या हालचाली करताना किंवा दैनंदिन कामे करताना देखील गुडघ्यांवर पडणारा दाब लक्षणीयरीत्या वाढू शकतो.
सांधेदुखीची इतरही काही कारणे असू शकतात, ज्यामध्ये चुकीची शारीरिक स्थिती, सपाट पावले, अयोग्य पादत्राणे, मेनोपॉजनंतर होणारे हार्मोनल बदल, सांध्यांच्या जन्मजात समस्या आणि पाठीच्या कण्यातून सुरू होऊन सांध्यांपर्यंत पोहोचणाऱ्या वेदना यांचा समावेश होतो.
अस्थिरोग तज्ञांचा सल्ला कधी घ्यावा?
जर तुम्हाला खालीलपैकी कोणताही त्रास जाणवत असेल, तर ताबडतोब अस्थिरोग तज्ञांचा सल्ला घ्या:
सांधेदुखी दोन आठवड्यांपेक्षा जास्त काळ टिकून राहिल्यास.
सांध्याभोवती सूज, लालसरपणा किंवा गरमपणा जाणवल्यास.
शरीराचे वजन पेलण्यास अडचण येत असल्यास किंवा सांध्याची पूर्ण हालचाल करणे कठीण जात असल्यास.
सांध्याचा आकार बदलल्यास किंवा सांधा अडकल्यासारखा वाटल्यास.
सांधेदुखीसोबत ताप येत असल्यास.
रात्रीच्या वेळी तीव्र वेदना होऊन तुमची झोप मोड होत असल्यास.
महत्त्वाची सूचना: जर सांधा अतिशय गरम व सुजलेला असेल आणि सोबत ताप असेल, किंवा अचानक तीव्र सांधेदुखी सुरू झाली असेल, तर तातडीने वैद्यकीय तपासणी आवश्यक आहे. अशी लक्षणे दिसल्यास दोन आठवडे वाट पाहण्याची चूक करू नका.
सांधेदुखीचे अचूक निदान करण्यासाठी सहसा शारीरिक तपासणी केली जाते. गरज भासल्यास एक्सरे, एमआरआय स्कॅन, रक्ताच्या विविध चाचण्या (जसे की युरिक ॲसिड, ईएसआर, सीआरपी आणि रूमेटॉइड फॅक्टर) किंवा सांध्यातील द्रवाचे विश्लेषण केले जाते.
याच्या उपचारांमध्ये औषधोपचार, फिजिओथेरपी, इंजेक्शन, ब्रेसिंग किंवा आजार खूप वाढला असल्यास सांधे बदलण्याची शस्त्रक्रिया या गोष्टींचा समावेश असू शकतो.
सांधेदुखी टाळणे तुमच्याच हातात आहे
सांधेदुखी म्हणजे केवळ वाढत्या वयाचा एक अपरिहार्य भाग नाही. अनेक व्यक्तींच्या बाबतीत, सांधेदुखीच्या मागे एखादा विशिष्ट आजार किंवा कारण असते, ज्यावर यशस्वी उपचार केले जाऊ शकतात. पण त्यासाठी या समस्येकडे वेळेत आणि तातडीने लक्ष दिले गेले पाहिजे. मूळ कारणाचा शोध न घेता सतत होणाऱ्या वेदनांकडे दुर्लक्ष करणे किंवा वारंवार केवळ वेदनाशामक औषधे घेत राहणे, यामुळे सांध्यांचे नुकसान अधिक वेगाने होऊ शकते. तुमचे सांधे तुम्हाला काहीतरी सांगण्याचा प्रयत्न करत आहेत, त्यांच्याकडे लक्ष द्या आणि त्यांचे ऐका.
