World Brain Day 2026: तणाव, स्क्रीनचा वाढता वापर आणि बैठी जीवनशैलीच्या युगात मेंदूच्या आरोग्याचे संरक्षण

जागतिक मेंदू दिन साजरा करण्यात येत आहे आणि यानिमित्ताने सध्या स्क्रिनचा वाढता वापर आणि तणाव यामुळे नक्की मेंदूवर काय परिणाम होतोय आणि कसे संरक्षण करावे याबाबत तज्ज्ञांनी सांगितलं आहे

• मेंदूवर स्क्रिनच्या वाढत्या वापराचा होणारा परिणाम 

• जागतिक मेंदू दिन का साजरा करण्यात येतो 

• मेंदूवर काय परिणाम होतोय 

मेंदूचे आरोग्य ही केवळ वृद्धत्व किंवा एखाद्या न्यूरोलॉजिकल (मज्जासंस्थेशी संबंधित) आजाराशी निगडित बाब नाही. आजच्या वेगवान आणि तंत्रज्ञानाशी सतत जोडलेल्या जीवनशैलीत सातत्याने येणारा तणाव, स्क्रीनसमोर घालवला जाणारा वाढता वेळ, बैठी जीवनशैली आणि अपुरी झोप यांचा परिणाम सर्व वयोगटांतील लोकांच्या मेंदूच्या आरोग्यावर होत आहे. आज जगभरात ३.४ अब्जांहून अधिक लोक काही ना काही न्यूरोलॉजिकल विकारांनी प्रभावित आहेत. त्यामुळे मेंदूचे आरोग्य जपणे ही आजच्या काळातील अत्यंत महत्त्वाची गरज बनली आहे.  डॉ. अरविंद बडिगेर, Technical Director, BDR Pharmaceuticals International Pvt. Ltd. यांनी महत्त्वाची अपडेट दिली आहे. 

आधुनिक जीवनशैलीमुळे मेंदूच्या आरोग्यासमोरील आव्हाने

अतिरिक्त कामाचा ताण, सतत येणाऱ्या डिजिटल सूचना (नोटिफिकेशन्स), स्क्रीनसमोर दीर्घकाळ घालवला जाणारा वेळ आणि शारीरिक हालचालींचा अभाव यामुळे मेंदूवर ताण येतो. यामुळे एकाग्रता कमी होणे, मानसिक थकवा जाणवणे आणि तणाव वाढणे अशा समस्या उद्भवतात.

सततच्या तणावामुळे शरीरात कॉर्टिसोल या तणावाशी संबंधित हार्मोनची पातळी वाढते. त्यामुळे स्मरणशक्तीवर परिणाम होऊ शकतो आणि भावनांवर नियंत्रण ठेवणे कठीण जाऊ शकते. अपुरी झोप आणि बैठी जीवनशैली यांची जोड मिळाल्यास भविष्यात स्ट्रोक आणि इतर न्यूरोलॉजिकल विकारांचा धोका वाढू शकतो.

Brain Stroke: वेळीच स्ट्रोकची लक्षणे ओळखल्यास वाचू शकतो अमूल्य जीव, तज्ज्ञांचा खुलासा

प्रतिबंधाची सुरुवात दैनंदिन सवयींपासून

आनंदाची बाब म्हणजे मेंदूच्या आरोग्याशी संबंधित अनेक जोखीम घटक आपल्या दैनंदिन जीवनशैलीत बदल करून कमी करता येऊ शकतात.

नियमित व्यायामामुळे मेंदूकडे रक्तपुरवठा सुधारतो, न्यूरोप्लास्टिसिटी (मेंदूची नवीन गोष्टी शिकण्याची आणि बदलांशी जुळवून घेण्याची क्षमता) वाढते आणि उच्च रक्तदाब, मधुमेह तसेच लठ्ठपणा यांसारख्या आजारांचा धोका कमी होतो. हे आजार स्ट्रोक आणि व्हॅस्क्युलर डिमेन्शियासाठी महत्त्वाचे जोखीम घटक आहेत. त्यामुळे आठवड्याला किमान १५० मिनिटे शारीरिक व्यायाम करण्याचे उद्दिष्ट ठेवावे.

आहारही महत्त्वाचा 

योग्य आहारदेखील तितकाच महत्त्वाचा आहे. फळे, भाज्या, संपूर्ण धान्ये, कडधान्ये, सुका मेवा, मासे आणि आरोग्यदायी चरबी यांचा आहारात समावेश केल्यास मेंदूला आवश्यक पोषक घटक मिळतात आणि बौद्धिक कार्यक्षमता सुधारण्यास मदत होते. त्याचबरोबर अतिप्रक्रिया केलेले (अल्ट्रा-प्रोसेस्ड) अन्नपदार्थ आणि अतिरिक्त साखरेचे सेवन कमी केल्यास शरीरातील दीर्घकालीन दाह (क्रॉनिक इन्फ्लेमेशन) टाळण्यास मदत होते.

वाचन, शब्दकोडी सोडवणे, नवीन कौशल्य शिकणे आणि सामाजिक सहभाग वाढवणे यांसारख्या मानसिक व्यायामांमुळे मेंदूची कार्यक्षमता टिकून राहते आणि वयोमानानुसार होणाऱ्या बदलांचा प्रभाव कमी होण्यास मदत होते.

ब्रेन ट्युमरची लक्षणे दिसू लागल्यास कसे करावे औषध उपचार, जाणून घ्या तज्ज्ञांचा सल्ला

झोप ही गरज आहे, पर्याय नाही

व्यस्त जीवनशैलीमुळे अनेकजण झोपेकडे दुर्लक्ष करतात. मात्र, मेंदूच्या आरोग्यासाठी पुरेशी आणि दर्जेदार झोप अत्यावश्यक आहे. झोपेदरम्यान मेंदू नवीन आठवणी साठवतो, भावनांचे संतुलन राखतो आणि दिवसभरात निर्माण झालेला चयापचयातील कचरा (मेटाबॉलिक वेस्ट) साफ करण्याचे महत्त्वाचे कार्य करतो. झोपेचा अभाव किंवा निद्रानाशामुळे एकाग्रता कमी होणे, भावनिक अस्थिरता आणि बौद्धिक क्षमतेत घट होण्याची शक्यता वाढते. प्रौढ व्यक्तींनी दररोज ७ ते ९ तासांची गुणवत्तापूर्ण झोप घेणे आणि झोपण्यापूर्वी स्क्रीनचा वापर शक्यतो कमी करणे आवश्यक आहे.

वेळेवर निदान आणि उपचार महत्त्वाचे

मेंदूचे आरोग्य चांगले राखण्यासाठी उच्च रक्तदाब, मधुमेह, लठ्ठपणा आणि उच्च कोलेस्टेरॉल यांसारख्या आजारांवर नियमित तपासणी आणि योग्य उपचार करणे गरजेचे आहे. सतत डोकेदुखी होणे, स्मरणशक्ती कमी होणे, तोल जाणे, बोलण्यात अडचण येणे किंवा अशा प्रकारची इतर लक्षणे दिसल्यास ती केवळ वयोमानामुळे आहेत असे समजून दुर्लक्ष करू नये. वेळेवर निदान आणि योग्य उपचारांमुळे अनेक गंभीर समस्या टाळता येऊ शकतात.