‘हॉटस्पॉट’! काँक्रीटच्या जंगलात हरवला ‘गारवा’; उष्णतेच्या लाटेत होरपळतेय ‘आपलं पुणे

हवामान विभाग दररोज हवेतील तापमानाची नोंद करतो; मात्र जमिनीवरील तापमान त्यापेक्षा अधिक असते. पुण्यात उन्हाळ्यात भूपृष्ठाचे तापमान हवेच्या तापमानापेक्षा चार ते आठ अंशांनी जास्त नोंदवले जाते.

पुण्याची वाटचाल हळूहळू ‘तप्त शहरा’कडे
पुण्यातील भूपृष्ठाचे तापमान पोहोचले धोकादायक पातळीवर
सर्वाधिक तापमानवाढ अनुभवणाऱ्या शहरांमध्ये पुण्याचा समावेश

सुनयना सोनवणे /पुणे: दिवसाच्या कडक उन्हानंतर रात्री गारवा अनुभवणारे पुणे आता हळूहळू ‘तप्त शहरा’कडे वाटचाल करत असल्याचे चित्र समोर येत आहे. शहरातील वाढते काँक्रीटीकरण, कमी होत (Sun Heat) चाललेल्या मोकळ्या जागा, भूगर्भातील बेसुमार जलउपसा आणि वाहनांची वाढती संख्या यामुळे पुण्यातील भूपृष्ठाचे तापमान धोकादायक पातळीवर पोहोचले आहे. उन्हाळ्यात शहरातील भूपृष्ठाचे तापमान सरासरी ४९ अंश सेल्सिअसपर्यंत नोंदवले जात असून, उष्णतेच्या लाटेदरम्यान काही भागांत ते ५० ते ५५ अंशांपर्यंत पोहोचत असल्याचे हवामान अभ्यासातून स्पष्ट झाले आहे.

भारतीय हवामान विभागाच्या दीर्घकालीन नोंदी आणि विविध स्थानिक हवामान अभ्यास अहवालांनुसार, गेल्या ५० वर्षांत पुण्याच्या वार्षिक सरासरी तापमानात १ ते १.२ अंश सेल्सिअसने वाढ झाली आहे. देशातील सर्वाधिक तापमानवाढ अनुभवणाऱ्या शहरांमध्ये पुण्याचा समावेश होत असल्याचेही निरीक्षण नोंदवण्यात आले आहे.

हवामान विभाग दररोज हवेतील तापमानाची नोंद करतो; मात्र जमिनीवरील तापमान त्यापेक्षा अधिक असते. पुण्यात उन्हाळ्यात भूपृष्ठाचे तापमान हवेच्या तापमानापेक्षा चार ते आठ अंशांनी जास्त नोंदवले जाते. डांबरी रस्ते, काँक्रीटची बांधकामे आणि काचेच्या इमारती सूर्याची उष्णता शोषून घेत असल्याने रात्रीही जमीन सहज थंड होत नाही. त्यामुळे शहरातील अनेक भागांत रात्री उशिरापर्यंत उष्णतेची झळ जाणवत असल्याची तक्रार नागरिकांकडून होत आहे. ज्येष्ठ भूगोल अभ्यासक श्रीकांत कार्लेकर यांच्या मते, वाढते प्रदूषण, उंच इमारती आणि हरित क्षेत्रांची घट यामुळे शहरातील उष्णतेचा समतोल बिघडत आहे. परिणामी दिवसाबरोबरच रात्रीचे तापमानही वाढत असून, नागरिकांमध्ये अस्वस्थता, झोपेचा त्रास आणि उष्माघाताच्या तक्रारी वाढत आहेत.

पुण्याच्या तापमानात मोठी वाढ; तापमानाचा पारा 38 अंशांवर, ढगांची चाहूल तरीही उकडा कायम

सर्वाधिक तापमान असलेले भाग-
लोहगाव, कोरेगाव पार्क, येरवडा, धानोरी, नगर रस्ता परिसर, विमाननगर, हडपसर, वडगाव शेरी

तुलनेने कमी तापमान असलेले भाग –
बाणेर, बावधन, कात्रज, कोंढवा, पाषाण, औंध, एनडीए परिसर, मध्यवर्ती पुणे, कोथरूड, सहकार नगर, सिंहगड रस्ता

गेल्या ५० वर्षांतील पुण्याचा तापमान आढावा – २०२१ – २०२६
– शहराचा वेगवान विस्तार
– २०२४ हे वर्ष सर्वाधिक उष्ण वर्षांपैकी एक
– तापमानाचा आलेख सातत्याने वाढता

२०११-२०२०
– सर्वाधिक उष्ण दशक
– तापमानात सुमारे ०.५ अंश वाढ
– २०१६ आणि २०१९ अत्यंत उष्ण वर्षे

२००१-२०१०
– सरासरी तापमानात ०.३ ते ०.४ अंश वाढ
– रात्रीच्या तापमानात मोठी वाढ

१९९१-२०००
– शहरीकरणाचा वेग वाढला
– तापमानात ०.२ अंश वाढ
– ‘अर्बन हिट आयलंड’ परिणाम जाणवू लागला

१९८१-१९९०
– तापमानात संथ वाढ
– सरासरी तापमानात ०.१ अंश वाढ
– मान्सूनोत्तर उष्णतेत वाढ सुरू

१९७१-१९८०
– पायाभूत सुविधांचा विकास सुरू
– हवामान तुलनेने स्थिर
– शहरीकरण मर्यादित

पुणे तिथे काय उणे! एकीकडे नागरिक उकाड्याने हैराण; तर दुसऱ्या भागात पावसासह गारांचा वर्षाव

महत्त्वाचे निष्कर्ष –
– कमाल तापमानापेक्षा किमान तापमानात अधिक वाढ
– रात्रीचे वातावरण अधिक उष्ण
– दिवस-रात्र तापमानातील फरक कमी झाला
– अत्यंत उष्ण दिवसांची संख्या वाढली
– पुण्याचे हवामान अति-आर्द्रतेकडून निम-कोरड्या श्रेणीकडे
– ५० वर्षांत सरासरी तापमानात १ ते १.२ अंश वाढ

नागरिकांवरील परिणाम
– रात्री झोप न लागणे, अस्वस्थता वाढणे
– एसी आणि विजेचा वापर वाढला
– हिट स्ट्रेस आणि बेचैनी वाढली
– डोकेदुखी, अशक्तपणा, उष्माघाताच्या तक्रारी वाढल्या