शनिवार, 14 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
हिंदू धर्मात अधिकमास (पुरुषोत्तम मास) हा अत्यंत पवित्र, पुण्यप्रद आणि आत्मशुद्धीचा महिना मानला जातो. या काळात भक्तांनी ईश्वरभक्ती, दानधर्म, जप, तप, व्रत आणि प्रायश्चित्त यांद्वारे आपले जीवन अधिक पवित्र करण्याचा प्रयत्न करावा असे शास्त्र सांगते. अनेकदा माणसाकडून जाणूनबुजून किंवा नकळत काही चुका, पापे किंवा अनुचित कर्मे घडतात. अशा वेळी मनात पश्चात्ताप निर्माण होऊन त्या पापांचे क्षालन कसे करावे, हा प्रश्न अनेकांना पडतो.
धर्मशास्त्रानुसार ईश्वराने सांगितलेल्या धर्ममार्गाच्या विरुद्ध जाणारे आचरण म्हणजे पाप. हे पाप तीन प्रकारे घडू शकते.
मनाने (वाईट विचार, मत्सर, द्वेष)
वाणीने (खोटे बोलणे, अपशब्द, निंदा)
कृतीने (हिंसा, फसवणूक, अन्याय)
काही वेळा हे सर्व जाणूनबुजून घडते, तर काही वेळा अज्ञानामुळे किंवा नकळत घडते. तरीसुद्धा त्याचं काहीतरी प्रायश्चित घेणं गरजेचं असतं.
धर्मशास्त्रात म्हटले आहे, “पश्चात्तापो हि पापानां प्रायश्चित्तं परं स्मृतम्।” म्हणजे मनापासून झालेला पश्चात्ताप हेच पापांच्या नाशाचे सर्वश्रेष्ठ साधन आहे.
प्रायश्चित्तामुळे मन शुद्ध होते, अपराधीपणाची भावना कमी होते, सदाचाराची प्रेरणा मिळते, ईश्वरकृपा प्राप्त होते.
शास्त्रानुसार ज्ञान हे अज्ञानरूपी पापांचा नाश करणारे साधन आहे.
दररोज किमान १०८ वेळा गायत्री मंत्र जप करावा.
ॐ भूर्भुवः स्वः ।
तत्सवितुर्वरेण्यं ।
भर्गो देवस्य धीमहि ।
धियो यो नः प्रचोदयात् ॥
हा जप अंतःकरणाची शुद्धी करतो.
गंगा, गोदावरी, कृष्णा, नर्मदा यांसारख्या पवित्र नद्यांमध्ये स्नान करणे शक्य नसल्यास घरी स्नान करताना गंगेचे स्मरण करावे.
“गंगे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति।
नर्मदे सिन्धु कावेरी जलेऽस्मिन् सन्निधिं कुरु॥”
संतांनी नामस्मरणाला सर्वोच्च प्रायश्चित्त मानले आहे.
“श्रीराम जय राम जय जय राम”
“ॐ नमो नारायणाय”
“श्रीकृष्ण शरणं मम”
अशा नामांचा जप करावा.
ज्यांच्या मनाला आपण दुखावले असेल त्यांची प्रत्यक्ष किंवा मनोमन क्षमा मागावी.
धर्मशास्त्रानुसार परपीडा हे मोठे पाप मानले गेले आहे. त्यामुळे क्षमायाचना हेही महत्त्वाचे प्रायश्चित्त आहे.
ब्राह्मण किंवा गुरूंकडून प्रायश्चित्त विधी
गंभीर धार्मिक अपराध झाल्याची भावना असल्यास विद्वान वेदपाठी, धर्माचार्य किंवा गुरू यांच्याकडून मार्गदर्शन घ्यावे.
विष्णुयाग
रुद्राभिषेक
सत्यनारायण पूजा
नवग्रह शांती
जप-अनुष्ठान
होमहवन
संतांचा दृष्टिकोन
संत तुकाराम महाराज म्हणतात –
“नामा म्हणे एक नाम, सर्व पापांचा करील क्षय.”
संत ज्ञानेश्वर, नामदेव, एकनाथ आणि तुकाराम महाराजांनी नामस्मरण, सदाचार आणि ईश्वरभक्ती यांनाच खरे प्रायश्चित्त मानले आहे.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: नामस्मरण, विष्णूपूजन, दानधर्म, गीता पठण, विष्णुसहस्रनाम, गायत्री मंत्र जप आणि सत्संग हे पापक्षालनासाठी महत्त्वाचे उपाय मानले जातात.
Ans: धर्मशास्त्रानुसार मनापासून झालेला पश्चात्ताप, चुकांची कबुली आणि भविष्यात तीच चूक पुन्हा न करण्याचा दृढ निश्चय हेच सर्वोत्तम प्रायश्चित्त मानले जाते.
Ans: संत परंपरेनुसार भगवंताचे नाम मन शुद्ध करते, वाईट प्रवृत्ती दूर करते आणि आध्यात्मिक उन्नतीस मदत करते.
