बुधवार, 17 जून 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
महाराष्ट्राच्या संतपरंपरेत अनेक संतांनी भक्ती, समर्पण आणि ईश्वरनिष्ठेचा आदर्श समाजासमोर ठेवला. या संतांमध्ये संत सखूबाई यांचे स्थान अत्यंत मानाचे आहे. संत सखूबाई या वारकरी संप्रदायातील एक श्रेष्ठ महिला संत मानल्या जातात. त्यांचे संपूर्ण जीवन विठ्ठलभक्ती, सहनशीलता, त्याग आणि ईश्वरावरच्या अखंड विश्वासाचे प्रतीक आहे. संत सखूबाईंची कथा आजही महाराष्ट्रातील गावागावांत सांगितली जाते. त्यांच्या जीवनातून संकटांतही भक्तीचा मार्ग सोडू नये, हा संदेश मिळतो.
संत सखूबाईंच्या जन्माबाबत विविध आख्यायिका प्रचलित आहेत. साधारणपणे त्यांचा जन्म विदर्भातील कराड परिसरात किंवा कृष्णा नदीच्या काठी असलेल्या एका गावात झाला, असे मानले जाते. त्यांचे आई-वडील विठ्ठलभक्त होते. लहानपणापासूनच सखूबाईंना नामस्मरण, भजन आणि विठ्ठलभक्तीची आवड होती.
बालवयातच त्या विठ्ठलाच्या प्रेमात रंगल्या होत्या. घरातील धार्मिक वातावरणामुळे त्यांच्या मनात विठ्ठलाविषयी अपार श्रद्धा निर्माण झाली. “विठ्ठल हाच माझा खरा आधार” ही भावना त्यांच्या मनात लहानपणापासून दृढ झाली होती.
लहान वयातच त्यांचा विवाह झाला. विवाहानंतर सखूबाईंना सासरी अनेक हालअपेष्टा सहन कराव्या लागल्या. त्यांची सासू अत्यंत कठोर स्वभावाची होती. घरातील सर्व कामे सखूबाईंवरच टाकली जात. त्यांना सतत टोमणे, अपमान आणि त्रास सहन करावा लागत असे. पतीही त्यांच्या बाजूने उभे राहत नसत. त्यामुळे सखूबाईंचे जीवन अत्यंत कष्टमय झाले. परंतु त्यांनी कधीही कोणाविषयी द्वेष बाळगला नाही. सर्व दुःख सहन करत त्यांनी विठ्ठलाचे नामस्मरण चालू ठेवले.
त्यांच्या मुखी सतत
“विठ्ठल विठ्ठल जय हरी विठ्ठल” हा जप असायचा.
सखूबाईंसाठी विठ्ठल हा केवळ देव नव्हता, तर तो त्यांचा मित्र, पिता, माता आणि सर्वस्व होता. घरातील कठोर परिस्थितीतही त्यांनी विठ्ठलाचे नामस्मरण सोडले नाही. वारकऱ्यांची दिंडी गावातून जाताना त्या विठ्ठलनाम ऐकून भावविभोर होत असत. पंढरपूरला जाऊन विठ्ठलाचे दर्शन घेण्याची त्यांची तीव्र इच्छा होती. परंतु सासरच्या मंडळींमुळे त्यांना ती संधी मिळत नव्हती.
संत सखूबाईंच्या जीवनातील सर्वात प्रसिद्ध प्रसंग म्हणजे त्यांची पंढरपूर यात्रा. एकदा आषाढी वारीसाठी वारकऱ्यांची दिंडी जात होती. सखूबाईंना देखील विठ्ठलाच्या दर्शनासाठी जाण्याची तीव्र इच्छा झाली. त्यांनी सासूकडे परवानगी मागितली, पण तिने नकार दिला. सखूबाईंनी हट्ट धरला तेव्हा त्यांना घरात बांधून ठेवण्यात आले, अशी कथा सांगितली जाते. त्या वेळी सखूबाईंनी अंतःकरणातून विठ्ठलाला आर्त हाक मारली. भक्ताच्या हाकेला धावून जाणारा विठ्ठल स्वतः त्यांच्या मदतीला आला. विठ्ठलाने सखूबाईंचे रूप धारण केले आणि घरातील सर्व कामे करू लागला. दरम्यान खरी सखूबाई वारकऱ्यांसोबत पंढरपूरला गेली. पंढरपूरमध्ये विठ्ठलाचे दर्शन घेताना त्या पूर्णपणे भक्तिरसात तल्लीन झाल्या. काही कथांनुसार दर्शनानंतर त्यांना मोक्ष प्राप्त झाला. तर काही कथांनुसार विठ्ठलाने त्यांना पुन्हा घरी आणले. ही कथा भक्तीची सर्वोच्च शक्ती दर्शविते. देव भक्तासाठी स्वतः काम करतो, हा संदेश यातून मिळतो.
सखूबाईंच्या नावावर काही अभंग परंपरेने सांगितले जातात. त्यामध्ये विठ्ठलाविषयीची त्यांची तळमळ, भक्ती आणि आत्मसमर्पण दिसून येते.
अभंग
सुखासाठी जरी करीसी तळमळ
तरी तू पंढरीसी जाय एक वेळ।।
मग तू अवघाची सुखरूप होसी
जन्मोजन्मीचे दुःख विसरसी।।
या अभंगातून पंढरपूर यात्रेचे आणि विठ्ठलभक्तीचे महत्त्व सांगितले आहे.
माझा विठ्ठल सोयरा
माझा विठ्ठल जीवाचा जिव्हाळा।
या ओळींतून विठ्ठलाशी असलेले त्यांचे आत्मीय नाते व्यक्त होते.
नाम घेता विठोबाचे
दुःख सारे दूर पळे।
या भावनेतून नामस्मरणाची शक्ती व्यक्त होते.
संत सखूबाई या महाराष्ट्राच्या संतपरंपरेतील भक्ती, सहनशीलता आणि समर्पण यांचे जिवंत प्रतीक आहेत. त्यांच्या जीवनातील प्रत्येक प्रसंग विठ्ठलभक्तीच्या सामर्थ्याची साक्ष देतो. संकटांच्या अंधारातही विठ्ठलनामाचा दीप प्रज्वलित ठेवणाऱ्या या महान संतस्त्रीने वारकरी संप्रदायाला अमूल्य आध्यात्मिक वारसा दिला.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: संत सखूबाई या वारकरी संप्रदायातील एक महान संतस्त्री होत्या. त्यांनी विठ्ठलभक्ती, सहनशीलता आणि समर्पणाचा आदर्श समाजासमोर ठेवला.
Ans: पंढरपूर यात्रेचा प्रसंग सर्वात प्रसिद्ध आहे. विठ्ठलाने स्वतः सखूबाईंचे रूप धारण करून घरातील कामे केली, अशी आख्यायिका सांगितली जाते.
Ans: वारकरी संप्रदायात त्या आदर्श भक्त म्हणून पूजल्या जातात. त्यांची कथा विठ्ठलभक्तीची प्रेरणा देणारी मानली जाते.
