बुधवार, 4 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
चिपळ्या हे महाराष्ट्रातील आणि भारतीय संगीत संस्कृतीतील एक अत्यंत महत्त्वाचे, पारंपरिक आघात वाद्य (Percussion Instrument) आहे. मुख्यत्वे भजन, कीर्तन आणि भक्ती संगीतामध्ये याचा वापर केला जातो. चिपळ्या वाजवण्यामागे आध्यात्मिक, वैज्ञानिक आणि ऐतिहासिक कारणे आहेत. याबद्दल सविस्तर माहिती घेऊयात
चिपळ्यांचा इतिहास खूप प्राचीन असून त्याचे संदर्भ आपल्या पुराणात आणि संत साहित्यात आढळतात. त्यामुळे चिपळ्यांचे महत्त्व सांस्कृतिक इतिहासात अनन्यसाधारण आहे.
पौराणिक कथांनुसार, चिपळ्यांचे आद्य वादक नारद मुनी मानले जातात. नारद मुनी हे गळ्यात महती (वीणा) धारण करायचे आणि हातामध्ये चिपळ्या (किंवा करताल) घेऊन त्रिलोकात फिरत ‘नारायण नारायण’ असा नामजप करायचे. त्यामुळे भक्तीच्या क्षेत्रात चिपळ्यांची सुरुवात नारद मुनींपासून झाली असे मानले जाते.
महाराष्ट्रातील वारकरी संप्रदायात चिपळ्यांना देवासारखे स्थान आहे. जगद्गुरु संत तुकाराम महाराज हे कीर्तन करताना स्वतःच्या हातामध्ये चिपळ्या आणि वीणा बाळगत असत. भामचंद्र डोंगरावर किंवा देहूच्या विठ्ठल मंदिरात तुकाराम महाराज जेव्हा चिपळ्या वाजवून अभंग गायचे, तेव्हा लोक भान हरपून ऐकायचे. वारकरी परंपरेत आजही विणा आणि चिपळ्यांना अत्यंत पवित्र मानले जाते आणि कीर्तनाची सुरुवात त्यांच्या पूजनाने होते.
उत्तर भारतात संत कबीर आणि इतर अनेक संतांनी भक्तीचा प्रसार करताना ‘करताल’ किंवा ‘चिपळ्यांचा’ वापर केला. संतांनी या वाद्याला गरिबांचे आणि सामान्यांचे वाद्य बनवले, कारण हे बनवायला सोपे आणि वजनाने हलके होते.
भजनामध्ये किंवा कीर्तनामध्ये गाण्याला निश्चित लय आणि ताल देण्यासाठी चिपळ्या वाजवल्या जातात. यामुळे समूहाने गाणाऱ्यांना एकाच लयीत गाणे सोपे जाते. चिपळ्यांच्या आवाजामुळे मन शांत होते आणि ईश्वराच्या नामात एकाग्रता साध्य होते. टाळ्या आणि चिपळ्यांच्या आवाजाने आजूबाजूचे वातावरण पवित्र आणि चैतन्यमय बनते.
चिपळ्या वाजवताना हातांच्या विशिष्ट हालचाली होतात. हा एक प्रकारचा शारीरिक व्यायाम आणि हस्त-मुद्रांचा भाग मानला जातो, ज्यामुळे शरीरात ऊर्जा निर्माण होते. चिपळ्यांच्या आवाजामुळे कीर्तनात किंवा दिंडीत एक वेगळाच जोश आणि उत्साह निर्माण होतो, ज्यामुळे ऐकणारा आणि गाणारा दोघेही मंत्रमुग्ध होतात.
चिपळ्या सामान्यतः लाकडापासून (विशेषतः शिसम, सागवान किंवा बाभळीचे लाकूड) बनवल्या जातात. लाकडाच्या दोन सारख्या पट्ट्या असतात, ज्यांच्या दोन्ही टोकांना किंवा मध्यभागी पितळ किंवा तांब्याच्या छोट्या चकत्या (टाळ) बसवलेल्या असतात.
एका पट्टीला अंगठा अडकवण्यासाठी आणि दुसऱ्या पट्टीला बोटे अडकवण्यासाठी दोरी किंवा कातड्याची पट्टी असते. जेव्हा या दोन लाकडी पट्ट्या एकमेकांवर आदळतात, तेव्हा लाकडाचा खटका आणि धातूच्या चकत्यांचा छणछणाट असा संमिश्र आणि मधुर आवाज येतो.
थोडक्यात सांगायचे तर, चिपळ्या हे केवळ एक वाद्य नसून ते भक्ती, भाव आणि आनंदाचे प्रतीक आहे, ज्याचा उगम पौराणिक काळात झाला आणि संतांनी त्याला लोकमानसात लोकप्रिय केले.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: चिपळ्या हे लाकूड आणि धातूच्या चकत्यांपासून तयार केलेले पारंपरिक आघात वाद्य आहे. भजन, कीर्तन आणि भक्तिसंगीतात त्यांचा वापर केला जातो.
Ans: पौराणिक मान्यतेनुसार, देवर्षी नारद मुनी यांचा चिपळ्या किंवा करताळ वादनाशी संबंध जोडला जातो.
Ans: चिपळ्या सामान्यतः शिसम, सागवान किंवा बाभळीच्या लाकडापासून बनवल्या जातात. त्यावर पितळ किंवा तांब्याच्या छोट्या चकत्या बसवलेल्या असतात.
