रविवार, 15 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- pinterest
सनातन धर्मामध्ये पितृपक्षाला विशेष महत्त्व आहे. पितृपक्ष हा केवळ श्राद्ध आणि तर्पणाचा काळच नाही, तर आपल्या पूर्वजांचे स्मरण करण्याची आणि त्यांच्याप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्याची एक संधी देखील मानली जाते. असे मानले जाते की या काळात केलेले तर्पण, पिंडदान, श्राद्ध आणि दानधर्म पूर्वजांच्या आत्म्यांना शांती देतात आणि त्यांचे आशीर्वाद कुटुंबासोबत कायम राहतात. पितृपक्षाची सुरुवात रविवार, २७ सप्टेंबर रोजी होत आहे. आणि १० ऑक्टोबर रोजी सर्वपितृ अमावस्येला पितृपक्ष संपेल.
भाद्रपद पौर्णिमेला पूर्वजांना नव्हे, तर ऋषीमुनींना नैवेद्य अर्पण केला जातो. ऋषीमुनींना नैवेद्य अर्पण केल्यानंतरच पूर्वजांना नैवेद्य अर्पण करण्याची प्रथा आहे. ऋषीमुनींना नैवेद्य अर्पण केल्याशिवाय पूर्वजांना केलेले नैवेद्य कधीही यशस्वी होत नाहीत. पहिल्या दिवशी श्राद्ध तर्पण करताना, हे नैवेद्य तलावाजवळ किंवा नदीजवळच अर्पण केले जाईल याची काळजी घ्या. जर तुमच्या जवळ नदी किंवा तलाव नसेल, तर तुम्ही तुमच्या घराच्या अंगणात किंवा गच्चीवर, जिथे हातपंप किंवा नळ आहे, तिथे बसून तर्पण करू शकता.
२७ सप्टेंबर रोजी कृष्ण पक्ष प्रतिपदा आहे. या दिवशी प्रतिपदा तिथीला निधन झालेल्या पूर्वजांसाठी श्राद्ध केले जाते. प्रतिपदा श्राद्धाला ‘पडवा श्राद्ध’ असेही म्हटले जाते.
पितृपक्षात नैवेद्य आणि दानाला विशेष महत्त्व असते. आपण सकाळी लवकर उठून आपल्या पूर्वजांच्या नावाने पाणी अर्पण करावे. त्या पाण्यात थोडे काळे तीळ टाकावेत. असे केल्याने आपण आपल्या पूर्वजांना प्रसन्न करून त्यांचे आशीर्वाद मिळवू शकतो. सलग १६ दिवस हा विधी केल्याने आपल्या पूर्वजांचा आशीर्वाद मिळतो आणि सर्व प्रकारची पापे दूर होतात. सर्व समस्यांचेही निराकरण होते.
पितृपक्ष नेहमी अश्विन महिन्याच्या कृष्ण पक्षाच्या प्रतिपदेच्या दिवशी सुरू होते आणि अश्विन महिन्याच्या कृष्ण पक्षाच्या अमावस्येपर्यंत असते म्हणजेच सर्वपितृ अमावस्येपर्यंत असते. या काळात पूर्वजांच्या मुक्तीसाठी तर्पण यांसारखे श्राद्ध विधी भक्तीभावाने केले जातात. ज्यांचे पूर्वज पौर्णिमेच्या दिवशी निधन पावले आहेत, ते श्राद्धपक्ष सुरू होण्याच्या एक दिवस आधी, भाद्रपद पौर्णिमेला श्राद्ध विधी करू शकतात किंवा असे लोक सर्वपितृ अमावस्येच्या दिवशीही श्राद्ध विधी करू शकतात.
श्राद्ध विधीमध्ये तर्पणाला विशेष स्थान आहे. जल अर्पण करून पूर्वजांचे स्मरण केले जाते. धार्मिक श्रद्धेनुसार श्रद्धेने केलेले तर्पण पितरांप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा एक मार्ग मानला जातो.
पिंडदान हा श्राद्धविधीतील महत्त्वाचा भाग मानला जातो. तांदूळ, तीळ आणि इतर पारंपरिक पदार्थांपासून पिंड तयार करून पूर्वजांना अर्पण करण्याची पद्धत आहे. पिंडदानाची पद्धत प्रदेश आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार बदलू शकते.
पितृपक्षात अन्नदान, वस्त्रदान, धान्यदान किंवा आपल्या क्षमतेनुसार इतर वस्तूंचे दान करण्याची परंपरा आहे. धार्मिक मान्यतेनुसार गरजू व्यक्तीला केलेले दान पुण्यकारक मानले जाते.
श्राद्धविधीसाठी दिवसातील अपराह्न काळाला महत्त्व दिले जाते. पंचांगानुसार श्राद्धाची अचूक वेळ आणि तिथी ठरवली जाते. उदाहरणार्थ, २७ सप्टेंबरच्या प्रतिपदा श्राद्धासाठी स्थानानुसार कुतुप, रौहिण आणि अपराह्न काळ दिला जातो.
पूर्वजांच्या मृत्यूची तिथी माहीत नसल्यास पितृपक्षातील सर्वपितृ अमावस्येला श्राद्ध करण्याची परंपरा आहे. या दिवशी तिथी माहीत नसलेल्या अनेक पूर्वजांचे स्मरण केले जाते.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
