शनिवार, 14 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- istock
पितृपक्षाची सुरुवात शनिवार, २६ सप्टेंबरपासून होत आहे आणि शनिवार, १० ऑक्टोबर रोजी सर्वपितृ अमावस्येला पितृपक्षाची समाप्त होईल. त्यामुळे, पितृपक्ष सुरू होण्यापूर्वी, पूर्वजांसाठी श्राद्ध विधी केव्हा आणि कोणत्या तारखांना केले जात नाहीत, हे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. श्राद्ध विधींसंबंधी काही विशिष्ट नियम आखण्यात आले आहेत आणि काही विशिष्ट तारखा, वेळा आणि परिस्थितीत नियमित श्राद्ध विधी करणे टाळण्याची शिफारस केली जाते.
हिंदू धार्मिक परंपरेनुसार मृत्यूनंतरच्या पहिल्या वर्षात मृत व्यक्तीसाठी विविध विधी केले जातात. अंत्यसंस्कारानंतरचे दहावे, बारावे किंवा तेरावे विधी, मासिक श्राद्ध आणि वर्षश्राद्ध अशा विविध परंपरा आहेत.
काही परंपरांनुसार पहिल्या वर्षात नियमित पितृपक्षातील श्राद्ध करण्याऐवजी मृत्यूनंतरच्या विधींना अधिक महत्त्व दिले जाते. मात्र याबाबतची पद्धत जात, प्रदेश, संप्रदाय आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार बदलू शकते.
धार्मिक श्रद्धेनुसार अकाली किंवा असामान्य मृत्यू झालेल्या व्यक्तीसाठी पितृपक्षातील चतुर्दशीच्या दिवशी विशेष श्राद्धविधी केला जातो. या विधीला काही ठिकाणी ‘चतुर्दशीचे श्राद्ध’ किंवा ‘घात चतुर्दशीचे श्राद्ध’ असे म्हटले जाते. अपघात, शस्त्राघात किंवा इतर असामान्य कारणांनी मृत्यू झालेल्या व्यक्तींसाठी ही तिथी महत्त्वाची मानली जाते.
धार्मिक श्रद्धेनुसार श्राद्धविधी सूर्यास्तानंतर किंवा रात्री करण्याचे टाळले जाते. श्राद्ध, तर्पण आणि पिंडदानासाठी दिवसाचा विशिष्ट काळ अधिक योग्य मानला जातो. त्यामुळे विधी करण्यापूर्वी स्थानिक पंचांगानुसार श्राद्धाचा मुहूर्त पाहण्याची परंपरा आहे.
धार्मिक परंपरेनुसार श्राद्धासाठी दिवसातील अपराह्न काळ महत्त्वाचा मानला जातो. म्हणजेच दुपारनंतरचा काळ श्राद्धविधीसाठी योग्य मानला जातो. सकाळी किंवा रात्री श्राद्ध करण्याऐवजी स्थानिक पंचांग आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार योग्य मुहूर्त निवडण्याची पद्धत आहे.
श्राद्धाची तिथी ठरवताना केवळ इंग्रजी कॅलेंडरवरील तारीख पाहिली जात नाही, तर हिंदू पंचांगातील तिथी आणि त्या दिवशी असलेला अपराह्न काळ विचारात घेतला जातो.
काही कारणामुळे मृत व्यक्तीची श्राद्ध तिथी माहीत नसेल किंवा नेमकी तिथी चुकली असेल, तर धार्मिक परंपरेत सर्वपितृ अमावस्येला विशेष महत्त्व दिले जाते. या दिवशी ज्ञात-अज्ञात सर्व पितरांचे स्मरण करून श्राद्ध, तर्पण किंवा पिंडदान करण्याची प्रथा आहे.
तिथीबाबत संभ्रम असल्यास स्थानिक पंचांग पाहून किंवा जाणकार पुरोहितांचा सल्ला घेऊन विधी करणे योग्य मानले जाते.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
