बुधवार, 4 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- gemini
गणेशोत्सव म्हटला की डोळ्यांसमोर येते ती गणरायाची सुंदर मूर्ती, दुर्वा, लाल फुले, मोदक आणि भक्तीमय वातावरण. मात्र कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाचे वैशिष्ट्य यापेक्षा काहीसे वेगळे आहे. येथे गणपतीच्या सभोवती सजवली जाणारी माटवी किंवा माटोळी ही केवळ सजावट नसून निसर्ग, शेती, लोकजीवन आणि धार्मिक श्रद्धा यांचा सुंदर संगम मानली जाते.
या माटवीमध्ये विविध रानफळे, फुले, पाने, वेली आणि वनस्पतींचे घोस बांधले जातात. त्यामध्ये काही ठिकाणी दिसणारे एक वैशिष्ट्यपूर्ण रानफळ म्हणजे कवंडळ किंवा कौंडाळ. गणपतीच्या आसनावर किंवा मूर्तीच्या वर हे बांधलेले दिसते आणि त्यामुळे एक सहज प्रश्न पडतो—गणरायाच्या वर कवंडळच का बांधतात? त्यामागे नेमकी काय परंपरा आहे? याचे उत्तर केवळ एका धार्मिक कारणात नाही; तर कोकणच्या निसर्गाशी आणि तेथील लोकजीवनाशी जोडलेल्या अनेक पदरांत दडलेले आहे.
माटवी म्हणजे गणपतीच्या मूर्तीभोवती किंवा वर उभारला जाणारा पारंपरिक पाना-फुलांचा आणि रानफळांचा मंडप. कोकणातील अनेक घरांमध्ये गणपतीची प्रतिष्ठापना झाल्यानंतर माटवी सजवण्याची प्रथा आजही जपली जाते.
पूर्वी बाजारातून आणलेल्या सजावटीच्या वस्तूंपेक्षा गावाच्या आजूबाजूच्या जंगलातून, शेतातून किंवा माळरानातून मिळणाऱ्या वनस्पतींना या सजावटीत विशेष स्थान होते. त्यामुळे माटवी ही जणू पावसाळ्यात बहरलेल्या संपूर्ण निसर्गाची गणरायाला अर्पण केलेली भेट बनते.
श्रावण-भाद्रपदात पावसामुळे कोकण हिरवागार झालेला असतो. झाडांना नवीन पालवी आलेली असते, वेली फुललेल्या असतात आणि विविध रानफळे लगडलेली असतात. या काळातील निसर्गसंपदा गणरायाच्या चरणी अर्पण करण्यामागे निसर्गाप्रती कृतज्ञतेची भावना दिसून येते.
कवंडळ ही स्थानिक परिसरात आढळणारी रानवेल असून तिच्या वैशिष्ट्यपूर्ण फळांमुळे ती माटवीमध्ये उठून दिसते. काही भागांत तिची ओळख वेगवेगळ्या स्थानिक नावांनीही केली जाते. कवंडळाचे घोस माटवीत बांधले असता ते गणपतीच्या आसनाभोवती निसर्गाची सुंदर सजावट निर्माण करतात. परंतु ही सजावट केवळ सौंदर्यासाठी नसून रानातून मिळणाऱ्या प्रत्येक देणगीचा देवाला नैवेद्य म्हणून स्वीकार करण्याच्या लोकपरंपरेचे प्रतीक आहे.
गणपती हा बुद्धी, मंगलता आणि समृद्धीचा देव मानला जातो. त्यामुळे निसर्गाने दिलेली फळे, फुले, पाने आणि धान्य यांचे स्मरण करून गणरायाची पूजा करण्यामध्ये ‘जे निसर्गाने दिले, ते प्रथम ईश्वराला अर्पण’ अशी कृतज्ञतेची भावना व्यक्त होते.
माटवीकडे बारकाईने पाहिले तर त्यात एखाद्या सजावटीच्या दुकानातील कृत्रिम वस्तूंपेक्षा निसर्गाच्या वस्तू अधिक असतात. रानफळे, वेली, पाने, फुले आणि विविध वनस्पती यामुळे माटवीचे स्वरूप एखाद्या छोट्याशा जंगलासारखे दिसते. यातून भारतीय संस्कृतीतील एक महत्त्वाचा विचार समोर येतो—देव आणि निसर्ग यांच्यात वेगळेपणा नाही.
पाऊस पडतो, शेती बहरते, झाडांना फळे येतात आणि पृथ्वी अन्न देते. या संपूर्ण चक्राबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी गणेशोत्सवातील माटवी एक लोकपरंपरागत माध्यम ठरते. म्हणूनच माटवी ही केवळ गणपतीच्या सजावटीची चौकट नसून पृथ्वीमातेच्या समृद्धीचे प्रतीक म्हणूनही पाहिली जाते.
लोकमान्यतेनुसार गणपतीची माता पार्वती ही आदिशक्तीचे रूप आहे. भारतीय धार्मिक परंपरेत पृथ्वी, प्रकृती आणि मातृशक्ती यांना परस्परांशी जोडून पाहिले जाते. त्यामुळे गणरायाला हिरव्यागार वनस्पतींनी वेढणे म्हणजे गणेशाला प्रकृतीच्या कुशीत विराजमान करणे, अशी भावपूर्ण कल्पना लोकपरंपरेत दिसते.
गणपती हा शिव-पार्वतीचा पुत्र. शिव म्हणजे चैतन्य आणि पार्वती म्हणजे प्रकृती, अशी तात्त्विक मांडणी केली जाते. त्या दृष्टीने माटवीतील वनस्पती म्हणजे प्रकृतीचे दर्शन आणि तिच्या सान्निध्यात विराजमान गणराय म्हणजे चैतन्य व प्रकृतीचा सुंदर संगम, असा आध्यात्मिक अर्थ भक्तिभावाने लावला जातो.
हा अर्थ सर्व धर्मशास्त्रांत एकसारखा स्पष्ट केलेला आहे, असे म्हणण्यापेक्षा स्थानिक धार्मिक-सांस्कृतिक श्रद्धेतून विकसित झालेली प्रतीकात्मक मांडणी म्हणून पाहणे योग्य ठरेल.
आपल्या पूर्वजांचे जीवन निसर्गाच्या अगदी जवळ होते. जंगलातील अनेक वनस्पतींचा उपयोग अन्न, औषध, घरगुती उपचार आणि धार्मिक विधींमध्ये केला जात असे.
माटवीमध्ये विविध रानवनस्पतींचा समावेश होण्यामागे या लोकज्ञानाचाही वाटा असण्याची शक्यता आहे. काही वनस्पतींना आयुर्वेदिक किंवा लोकवैद्यकीय उपयोग असल्यामुळे त्यांचे महत्त्व केवळ धार्मिक नव्हते.
कवंडळासारख्या रानवनस्पतींचा परिचय पुढच्या पिढ्यांना व्हावा, त्यांचे अस्तित्व टिकावे आणि गावकऱ्यांचे जंगलाशी असलेले नाते कायम राहावे, यासाठी अशा परंपरांचा अप्रत्यक्ष उपयोग झाला.
मात्र एखाद्या वनस्पतीला निश्चित औषधी गुणधर्म आहेत किंवा तिच्या माटवीत बांधण्यामुळे आरोग्य लाभतो, असा दावा करताना स्थानिक प्रथा आणि प्रमाणित वैद्यकीय पुरावे यांची गल्लत करू नये.
माटवीमध्ये फळांनी लगडलेल्या वेली आणि विविध रानफळे बांधण्यामागे समृद्धीची भावनाही आहे.
फळ म्हणजे उत्पन्न, बी म्हणजे भविष्यातील जीवन आणि हिरवी पाने म्हणजे वाढ व चैतन्य—अशी प्रतीकात्मक कल्पना आपल्या लोकसंस्कृतीत आढळते.
गणराय हा विघ्नहर्ता आणि मंगलमूर्ती असल्याने त्याच्या समोर निसर्गाची फळफळावळ ठेवून घरात सुख, शांती, भरभराट आणि अन्नधान्याची कमतरता भासू नये, अशी प्रार्थना केली जाते. म्हणजेच माटवीतील प्रत्येक फळामागे एक छोटीशी प्रार्थना दडलेली असते.
कोकणातील गणेशोत्सव हा केवळ धार्मिक उत्सव नाही; तो गाव, घर, शेत, जंगल आणि कुटुंब यांना जोडणारा सांस्कृतिक उत्सव आहे.
गणपती येण्यापूर्वी माटवीसाठी आवश्यक वनस्पती गोळा करण्याची लगबग सुरू होते. घरातील ज्येष्ठ मंडळी कोणती पाने घ्यायची, कोणती फळे बांधायची, माटवी कशी सजवायची याचे मार्गदर्शन करतात. त्यामुळे एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे स्थानिक वनस्पतींचे ज्ञान आणि परंपरा पोहोचते.
आजच्या काळात ही बाब विशेष महत्त्वाची आहे. कारण आधुनिक जीवनशैलीमुळे अनेक स्थानिक वनस्पतींची नावे आणि उपयोग नव्या पिढीला माहीतही नसतात. माटवी मात्र त्यांची ओळख जिवंत ठेवते.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
