शुक्रवार, 6 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
हिंदू धर्मातील अठरा महापुराणांपैकी लिंग पुराण हे एक अत्यंत महत्त्वाचे आणि पवित्र पुराण मानले जाते. हे पुराण मुख्यतः भगवान शिवाच्या महिमेचे वर्णन करणारे असून शिवलिंगाचे तत्त्वज्ञान, सृष्टीची निर्मिती, धर्म, योग, भक्ती, व्रते, तीर्थे आणि अनेक पौराणिक कथांचा खजिना यामध्ये आढळतो. शैव संप्रदायात या पुराणाला विशेष स्थान आहे.
अठरा महापुराणांच्या पारंपरिक क्रमामध्ये लिंग पुराण हे अकरावे महापुराण मानले जाते. या पुराणात सुमारे ११ हजार श्लोक असल्याचे सांगितले जाते. याचे दोन मुख्य भाग आहेत..
पूर्वभाग
उत्तरभाग
या दोन्ही भागांत मिळून शिवतत्त्व, सृष्टीविज्ञान, धर्मशास्त्र आणि अनेक आख्यायिका वर्णिल्या आहेत.
लिंग पुराणानुसार “लिंग” म्हणजे परब्रह्माचे प्रतीक होय. “लीयते गम्यते इति लिंगम्” म्हणजे ज्यामध्ये संपूर्ण सृष्टी विलीन होते आणि ज्यातून पुन्हा प्रकट होते ते लिंग. अर्थात शिवलिंग हे सृष्टीच्या आरंभ आणि अंताचे प्रतीक आहे. ते निराकार परमेश्वराचे साकार रूप मानले जाते.
या पुराणात ब्रह्मांडाची निर्मिती कशी झाली याचे वर्णन आहे. प्रारंभी केवळ परमशिव अस्तित्वात होते. त्यांच्यापासून ब्रह्मा, विष्णू आणि इतर देवतांची उत्पत्ती झाली असे सांगितले आहे.
शिवलिंगाची पूजा का करावी, त्याचे महत्त्व काय आहे, विविध प्रकारची लिंगे कोणती आहेत आणि त्यांची पूजा कशी करावी याची सविस्तर माहिती या पुराणात आहे.
मनुष्याने कसे जीवन जगावे, दानधर्म, यज्ञ, तपश्चर्या, व्रते, सदाचार आणि मोक्षमार्ग यांचे विवेचन येथे केले आहे.
योगसाधना, ध्यान, आत्मज्ञान आणि शिवभक्तीद्वारे मोक्ष कसा प्राप्त होतो याचे मार्गदर्शनही या पुराणात आहे.
हिमालयाची कन्या पार्वती यांनी कठोर तपश्चर्या करून भगवान शिवांना प्रसन्न केले. त्यानंतर झालेला शिव-पार्वती विवाह हा लिंग पुराणातील महत्त्वाचा प्रसंग आहे.
माता पार्वतीने आपल्या उटण्यापासून गणेशाची निर्मिती केली. नंतर शिवांनी त्यांचे मस्तक छेदले आणि हत्तीचे मस्तक लावून त्यांना पुनर्जीवित केले. गणेशाला प्रथमपूज्यतेचा मान कसा मिळाला याचे वर्णनही येथे आहे.
तारकासुराच्या वधासाठी भगवान शिवाच्या तेजापासून कार्तिकेयाचा जन्म झाला. त्यांनी पुढे तारकासुराचा संहार केला.
भारतातील अनेक शिवक्षेत्रे, तीर्थे आणि ज्योतिर्लिंगांचे महत्त्व या पुराणात सांगितले आहे. शिवभक्तांनी तीर्थयात्रा का करावी याचेही वर्णन आढळते.
लिंग पुराणात अनेक शिवव्रतांचे वर्णन आहे.
महाशिवरात्री व्रत
सोमवार व्रत
प्रदोष व्रत
श्रावण मासातील पूजा
रुद्राभिषेक
बिल्वपत्र अर्पणाचे महत्त्व
या उपासनांनी पापांचा नाश होऊन शिवकृपा प्राप्त होते असे सांगितले आहे.
लिंग पुराण हे केवळ कथा सांगणारे ग्रंथ नसून ते एक आध्यात्मिक मार्गदर्शक आहे. शिव हेच परब्रह्म आहेत, संपूर्ण सृष्टी त्यांच्यापासून निर्माण होते आणि त्यांच्यातच विलीन होते, हा संदेश या पुराणाचा केंद्रबिंदू आहे.
शिवभक्तांसाठी हे पुराण भक्ती, ज्ञान आणि वैराग्य यांचा संगम मानले जाते. शिवलिंगाचे तत्त्वज्ञान समजून घेण्यासाठी आणि शिवोपासनेचे महत्त्व जाणून घेण्यासाठी लिंग पुराणाचा अभ्यास अत्यंत उपयुक्त मानला जातो.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: लिंग पुराण हे हिंदू धर्मातील अठरा महापुराणांपैकी अकरावे महापुराण मानले जाते. या पुराणात भगवान शिवांचे स्वरूप, शिवलिंगाचे तत्त्वज्ञान, सृष्टीची निर्मिती, धर्म, योग, मोक्ष आणि अनेक पौराणिक कथा यांचे सविस्तर वर्णन आहे.
Ans: लिंग पुराणानुसार 'लिंग' म्हणजे परब्रह्माचे प्रतीक. ज्यामधून सृष्टीची उत्पत्ती होते आणि ज्यामध्ये ती शेवटी विलीन होते, त्या अनंत, निराकार तत्त्वाचे प्रतीक म्हणजे शिवलिंग, असे या पुराणात सांगितले आहे.
Ans: लिंग पुराण केवळ पौराणिक कथांचा संग्रह नसून धर्म, नैतिकता, भक्ती, योग आणि अध्यात्म यांचे मार्गदर्शन करणारा ग्रंथ आहे. शिवभक्तांसाठी तसेच भारतीय संस्कृती आणि पुराणांचा अभ्यास करणाऱ्यांसाठी हा ग्रंथ आजही अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो.
