बिहारच्या निवडणुकीचे घोडे अडणार मध्येच? ३० दिवसांत ३ कोटी मतदारांची नावे नोंदणी शक्य आहे का?

निवडणूक आयोगाने आपल्या सुधारणेसाठी जरिए बिहारमध्ये लोकतंत्र मजबूत आहे, परंतु आता तो मतदाता सूची का जो संशोधक आहे, त्याचे विपरीत परिणाम होत आहेत.

निवडणूक आयोगाने आपल्या सुधारणांद्वारे बिहारमध्ये लोकशाही मजबूत केली परंतु आता ज्या पद्धतीने मतदार यादीत सुधारणा केली जात आहे त्याचा विपरीत परिणाम होत आहे. निवडणूक प्रक्रियेत लोकांना समाविष्ट केले पाहिजे, त्यांना वगळले जाऊ नये. २८ जूनपासून मतदार यादीचे विशेष परिक्षण सुरू करण्यात आले आहे. बिहारमधील विधानसभा निवडणुकीसाठी जेमतेम चार महिने शिल्लक आहेत. एका आठवड्यात निवडणूक आयोगाच्या वेबसाइटवर फक्त ३ टक्के अर्ज अपलोड झाले आहेत. ३० दिवसांत ३ कोटी मतदारांची नावे नोंदवली जातील का? प्रशासकीय दृष्टिकोनातून, हे अशक्य वाटते.

संविधानाच्या कलम ३२४ मध्ये निवडणूक आयोगाला निवडणुका घेण्याचा अधिकार देण्यात आला आहे तर कलम ३२६ मध्ये असे निर्देश देण्यात आले आहेत की मतदानाचा अधिकार केवळ प्रौढ भारतीय नागरिकांपुरता मर्यादित असावा. लोकप्रतिनिधी कायदा १९५० आणि मतदार नोंदणी नियम १९६० मतदार यादी अद्ययावत करण्याचे निर्देश देतात. शेवटचा विशेष सघन सुधारणा (SIR) २००३ मध्ये करण्यात आला होता. त्यानंतर, अनेक राज्यांमध्ये मतदार यादीचे वार्षिक पुनरावलोकन सारांश पद्धतीने करण्यात आले. निवडणूक आयोगाच्या मते, मतदार यादीचे नूतनीकरण करून त्यांचे ठिकाण सोडून इतरत्र स्थलांतरित झालेल्या, मृत आणि परदेशी बेकायदेशीर घुसखोरांची नावे वगळली जातात. असे असूनही, बिहारमध्ये मतदार यादीची पुनरावृत्ती करणे सोपे नाही. पाऊस आणि पुराच्या काळात हे काम अत्यंत कठीण होते.

राजकीय बातम्या वाचण्यासाठी क्लिक करा

याशिवाय, साक्षरतेचा अभाव देखील त्यात अडथळा आणतो. ज्या लोकांची नावे २००३ च्या मतदार यादीत समाविष्ट नव्हती त्यांना त्यांची नावे नोंदणी करण्यासाठी ११ कागदपत्रांपैकी किमान एक कागदपत्र देण्यास सांगण्यात आले आहे. ही जबाबदारी मतदारावर टाकण्यात आली आहे. बहुतेक मतदारांकडे ही कागदपत्रे नाहीत. त्यांना ते कसे मिळवायचे हे माहित नाही. लोकांना भीती वाटू लागली आहे की एनआरसी मागच्या दाराने आणले जात आहे. गरीब, स्थलांतरित कामगार, मागासवर्गीय लोक, मुस्लिम, वृद्ध आणि महिलांना वाटते की त्यांची नावे मतदार यादीतून वगळली जातील.

नवराष्ट्र विशेष लेख वाचण्यासाठी क्लिक करा

निवडणूक आयोगाने अलीकडेच माहिती दिली आहे की लोक प्रथम फॉर्म भरू शकतात आणि नंतर कागदपत्रे सादर करू शकतात. यामुळे अनिश्चितता वाढली आहे. बिहारमध्ये २००७ मध्ये जन्मलेले लोक २०२५ मध्ये १८ वर्षांचे होतील परंतु त्यापैकी फक्त २५ टक्के लोकांकडे जन्म प्रमाणपत्रे आहेत. या राज्यातील फक्त १४.७१ टक्के तरुणांनी दहावी उत्तीर्ण झाली आहे. येथे जारी केलेल्या पासपोर्टपैकी फक्त २ टक्के पासपोर्ट २०२३ पर्यंत वैध आहेत. बिहार हे एक मागासलेले आणि असमान राज्य आहे. १९९० च्या निवडणूक सुधारणांचा बिहारलाही फायदा झाला असला तरी, सर्व पक्षांचे मत घेऊन राज्यात जनजागृती मोहीम चालवणे अजूनही आवश्यक आहे. यावेळच्या विधानसभा निवडणुका संपल्यानंतर निवडणूक आयोगाने मतदार यादीत सुधारणा केली तर बरे होईल.

लेख-चंद्रमोहन द्विवेदी

 

याचे मूळ आर्टिकल वाचण्यासाठी आपण https://navbharatlive.com/ यावर क्लिक करावे