रविवार, 25 ऑक्टोबर 2026
पुण्यातील जुन्या वाड्यांच्या भिंतींत दडला इतिहास (फोटो- किरण ढोणे)
पुण्याच्या शनिवार पेठ, नारायण पेठ, सदाशिव पेठ, शुक्रवार पेठ आणि इतर जुन्या भागांमध्ये ऐतिहासिक वास्तूंचा वारसा पाहायला मिळतो. पूर्वीच्या काळातील सामाजिक जीवन, कौटुंबिक व्यवस्था आणि वास्तुकलेची वैशिष्ट्ये या वाड्यांच्या रचनेतून समोर येतात. वाड्यांच्या मध्यभागी असलेले अंगण हे केवळ मोकळी जागा नव्हते, तर कुटुंबातील सदस्यांच्या एकत्र येण्याचे, सण साजरे करण्याचे आणि सामाजिक संवादाचे केंद्र होते.
जुन्या वाड्यांमधील लाकडी दरवाजांवरील नक्षीकाम, खिडक्यांची रचना, लाकडी जिने आणि पारंपरिक बांधकाम पद्धती आजही वास्तुकलेच्या अभ्यासकांसाठी महत्त्वाच्या ठरतात. आधुनिक बांधकामांमध्ये बदलत्या गरजांनुसार विविध सुविधा उपलब्ध होत असताना, जुन्या वाड्यांमधील नैसर्गिक प्रकाश, हवा खेळती राहण्याची व्यवस्था आणि अंगणाभोवतीची रचना विशेष लक्ष वेधून घेते.
मात्र, काळाच्या ओघात अनेक जुन्या वाड्यांची अवस्था बदलत आहे. देखभालीचा खर्च, जीर्ण झालेले लाकडी भाग, पावसामुळे होणारे नुकसान आणि पुनर्विकासाचे वाढते महत्त्व यांमुळे या वास्तूंचे जतन करण्याचा प्रश्न निर्माण झाला आहे. काही वाड्यांमध्ये आजही कुटुंबे वास्तव्यास असून, त्यांच्या दैनंदिन जीवनाशी या वास्तूंचे भावनिक नाते जोडलेले आहे.
पुण्याची ओळख केवळ आधुनिक विकासामुळे नव्हे, तर ऐतिहासिक वास्तू आणि परंपरांमुळेही निर्माण झाली आहे. त्यामुळे जुन्या वाड्यांचे दस्तऐवजीकरण, वास्तुशास्त्रीय वैशिष्ट्यांची नोंद आणि योग्य देखभाल यांना महत्त्व देणे आवश्यक आहे. या वास्तूंचे संवर्धन झाल्यास पुढील पिढ्यांनाही पुण्याच्या इतिहासाचा आणि सांस्कृतिक वैभवाचा अनुभव घेता येईल.
पुण्यातील सदाशिव पेठ परिसरातील बाजीराव रस्त्यावर असलेला विश्रामबाग वाडा ही ऐतिहासिक वास्तू पेशवेकालीन स्थापत्यशैलीचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे. पेशवे बाजीराव द्वितीय यांनी 1807 ते 1808 च्या सुमारास हा वाडा बांधला. या वाड्याची लाकडी रचना, नक्षीदार खांब, प्रशस्त अंगण आणि वैशिष्ट्यपूर्ण प्रवेशद्वार आजही पर्यटकांचे लक्ष वेधून घेतात. पेशव्यांच्या काळातील राजकीय आणि सामाजिक जीवनाशी या वास्तूचा संबंध आहे. पुण्याचा ऐतिहासिक वारसा जपणाऱ्या या वाड्याचे संवर्धन करणे महत्त्वाचे आहे.
Travel Tips: युद्धात कधीच पराभूत न झालेला भारतातील एकमेव किल्ला! जाणून घ्या या दुर्गाची रंजक कहाणी
