शुक्रवार, 30 ऑक्टोबर 2026
2026ED138 : सूर्यमालेत एका नवीन ग्रह! सूर्याभोवती फिरताना दिसलेली एक रहस्यमय वस्तू; बटु ग्रह असल्याचा दावा ( फोटो सौजन्य : सोशल मीडिया )
आपल्या सूर्यमालेच्या अत्यंत थंड आणि गडद सीमेवर खगोलशास्त्रज्ञांना एक आश्चर्यकारक खगोलीय पिंड सापडला आहे. ‘2026 ED138‘ असे तात्पुरते नाव देण्यात आलेली ही वस्तू एक संभाव्य ‘बटु ग्रह’ (Dwarf Planet) असू शकते, असा दावा शास्त्रज्ञांनी केला आहे. चिलीमधील शक्तिशाली वेरा सी. रुबिन वेधशाळेने (Vera C. Rubin Observatory) गोळा केलेल्या अभूतपूर्व डेटाच्या मदतीने हा शोध लावण्यात आला आहे. जर हा खरोखरच बटु ग्रह असल्याचे सिद्ध झाले, तर खगोलशास्त्राच्या इतिहासातील ही एक अत्यंत महत्त्वाची घटना ठरेल, कारण आजवर सूर्यमालेत प्लूटो, सेरेस, एरिस, हाउमिया आणि माकेमाके या केवळ ५ बटु ग्रहांचीच अधिकृत पुष्टी झाली आहे. (2026ED138)
हा नवा खगोलीय पिंड इतका भव्य आहे की त्याच्या स्वतःच्या प्रचंड गुरुत्वाकर्षण शक्तीमुळे त्याने जवळजवळ गोलाकार रूप धारण केले असण्याची शक्यता आहे. हेच ते मुख्य वैशिष्ट्य आहे जे एका सामान्य लघुग्रहाला किंवा अवकाशातील खडकाला ‘बटु ग्रह’ म्हणून वेगळे ओळखण्यास मदत करते. नेपच्यूनच्या कक्षेच्या पलीकडे असलेल्या या बर्फाळ पिंडाचा व्यास ६०० ते १,५०० किलोमीटर (अंदाजे ३७३ ते ९७२ मैल) असण्याचा अंदाज वर्तवण्यात आला आहे.
‘2026 ED138’ चा हा ऐतिहासिक शोध सेंटर फॉर ॲस्ट्रोफिजिक्स (CfA | Harvard & Smithsonian) चे प्रसिद्ध खगोलशास्त्रज्ञ मॅथ्यू होलमन (Matthew Holman) यांनी लावला आहे. १३ ऑक्टोबर २०२६ रोजी होलमन यांनी आपले सहकारी केविन नेपियर यांच्यासोबत विकसित केलेल्या प्रगत सर्च कोडचा वापर करून वेरा रुबिन वेधशाळेच्या डेटाबेसमधून या वस्तूचा शोध घेतला. हा शोध जाहीर करताना होलमन म्हणाले, “माझी पहिली प्रतिक्रिया होती की, हे खरोखरच सत्य आहे का? कारण एवढ्या अंतरावर असलेल्या अशा महाकाय खगोलीय वस्तू खूप दुर्मिळ असतात. माझ्या कोडने काही चूक केली नाही ना, हे तपासण्यासाठी मी लगेच रुबिन वेधशाळेच्या कॅटलॉगमध्ये फेरतपासणी सुरू केली.”
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Tsar Bomba : जेव्हा जगातील सर्वात शक्तिशाली अणुबॉम्ब फुटला; 900 किमी दूर फुटल्या काचा, पृथ्वी तीन वेळा हादरली
अधिक तपासात असे दिसून आले की, रुबिन दुर्बिणीने २०२६ च्या सुरुवातीला मार्च ते जुलै दरम्यान या वस्तूची अनेक वेळा नोंद केली होती. इतकेच नव्हे तर २०१६ मधील जुन्या दुर्बीण डेटाच्या संगणकीय विश्लेषणातही या पिंडाच्या पाऊलखुणा आढळून आल्या. सूर्यापासून प्रचंड अंतरावर असूनही ही वस्तू अपेक्षेपेक्षा बरीच जास्त तेजस्वी दिसत होती. यावरून शास्त्रज्ञांनी निष्कर्ष काढला की, नेपच्यूनच्या पलीकडे आढळणाऱ्या इतर सामान्य ट्रान्स-नेपच्यूनियन वस्तूंच्या (TNOs) तुलनेत ती आकाराने खूप मोठी असली पाहिजे.
या अद्भुत शोधाचे श्रेय जाते ते उत्तर चिलीमधील ८,७९९ फूट (२,६८२ मीटर) उंच सेरो पाकोन पर्वतावर उभारण्यात आलेल्या ‘वेरा सी. रुबिन वेधशाळेला’. या वेधशाळेत २८ फूट (८.४ मीटर) रुंदीचा मुख्य आरसा बसवण्यात आला आहे. एप्रिल २०२५ मध्ये या दुर्बिणीने आपली पहिली छायाचित्रे (First Light) घेतली होती आणि त्यानंतर जून २०२६ पासून तिने १० वर्षांचा महाकाय ‘लेगसी सर्व्हे ऑफ स्पेस अँड टाइम’ (LSST) प्रकल्प अधिकृतपणे सुरू केला आहे.
या प्रकल्पांतर्गत ३.२-गिगापिक्सेल क्षमतेचा कॅमेरा वापरला जात आहे, जो मानवाने बनवलेला आतापर्यंतचा सर्वात मोठा डिजिटल कॅमेरा आहे. हा कॅमेरा दर काही दिवसांनी संपूर्ण दक्षिण आकाशाचे उच्च-रिझोल्यूशन मॅपिंग करतो. यामुळे ब्रह्मांडातील क्षणोक्षणी होणारे बदल, नवीन लघुग्रह आणि दूरवरचे बटु ग्रह शोधणे सुलभ झाले आहे.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : US Politics: ‘रशियाविरोधात बोलू नका’, अमेरिकेचा बाल्टिक देशांना संयम बाळगण्याचा सल्ला, नेमके काय घडले?
‘2026 ED138’ सध्या सूर्यापासून तब्बल ४६ खगोलशास्त्रीय एकक (AU) अंतरावर स्थित आहे. एका ‘AU’ चा अर्थ पृथ्वी आणि सूर्य यांमधील सरासरी अंतर (अंदाजे १५० दशलक्ष किलोमीटर) असा होतो. तुलना करायची झाल्यास, प्रसिद्ध बटु ग्रह ‘प्लूटो’ सूर्यापासून सरासरी ४० AU अंतरावर आहे; म्हणजेच हा नवीन पिंड प्लूटोपेक्षाही जास्त अंतरावर सूर्याची प्रदक्षिणा घालत आहे. तसेच, याची कक्षा सूर्यमालेच्या प्रतलापासून २५ अंशांनी कललेली (Tilted) आहे, ज्यामुळे याच्यावर नेपच्यूनच्या गुरुत्वाकर्षणाचा प्रभाव पडला असावा असा अंदाज आहे.
जोपर्यंत खगोलशास्त्रज्ञ या खगोलीय पिंडाचा अचूक आकार आणि वजन निश्चित करत नाहीत, तोपर्यंत आंतरराष्ट्रीय खगोलशास्त्रीय संघ (IAU) याला अधिकृत ‘बटु ग्रह’ म्हणून मान्यता देणार नाही. यासाठी येत्या काळात नासाच्या (NASA) जेम्स वेब स्पेस टेलिस्कोपच्या (JWST) सहाय्याने इन्फ्रारेड (अवरक्त) प्रकाशात अधिक बारकाईने निरीक्षणे नोंदवली जातील.
Ans: '2026 ED138' हा नेपच्यून आणि प्लूटोच्या कक्षेच्या पलीकडे (सूर्यापासून ४६ AU अंतरावर) सापडलेला एक महाकाय बर्फाळ पिंड असून तो संभाव्य बटु ग्रह मानला जात आहे.
Ans: या पिंडाचा शोध सेंटर फॉर ॲस्ट्रोफिजिक्सचे (CfA) खगोलशास्त्रज्ञ मॅथ्यू होलमन यांनी चिलीमधील वेरा सी. रुबिन वेधशाळेच्या डेटाचा वापर करून लावला आहे.
Ans: आंतरराष्ट्रीय खगोलशास्त्रीय संघानुसार (IAU) सूर्यमालेत सध्या ५ अधिकृत बटु ग्रह आहेत: प्लूटो, सेरेस, एरिस, हाउमिया आणि माकेमाके.
