शनिवार, 14 नोव्हेंबर 2026
होर्मुझ २०२९ पर्यंत बंद राहील! ट्रम्प मुज्तबाच्या पटावर कसे अडकले? ( फोटो सौजन्य : सोशल मीडिया )
जागतिक राजकारणात आणि जागतिक महासत्तेच्या पटावर सध्या एक अभूतपूर्व आणि अत्यंत नाट्यमय वळण पाहायला मिळत आहे. एके काळी संपूर्ण जगाच्या सागरी मार्गांवर आणि व्यापारावर आपले वर्चस्व गाजवणारी महासत्ता आज पर्शियन आखातात (Persian Gulf) पूर्णपणे अडकलेली आणि असहाय्य दिसत आहे. अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी प्रचंड लष्करी ताकद दाखवूनही आणि इराणला मोठ्या विनाशाच्या धमक्या देऊनही होर्मुझची सामुद्रधुनी (Strait of Hormuz) उघडण्यात यश आलेले नाही. इराणचे नवीन सर्वोच्च नेते मोजतबा खामेनी यांनी अशा प्रकारची कूटनिती आणि अदृश्य शक्तीजाळे विणले आहे, ज्याने अमेरिकेच्या संपूर्ण लष्करी रणनीतीला निष्प्रभ केले आहे. इराणचा हा अंतिम आराखडा केवळ अमेरिकेला रोखण्यासाठी नाही, तर ट्रम्प यांच्या उर्वरित कार्यकाळापर्यंत म्हणजे २०२९ पर्यंत होर्मुझची सामुद्रधुनी बंद ठेवून जागतिक अर्थव्यवस्थेवर आणि अमेरिकेवर राजकीय व आर्थिक दबाव निर्माण करण्यासाठी आहे.
अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी गेल्या काही काळात इराणला धमकावण्यासाठी ‘प्रचंड बॉम्बहल्ला’, ‘संपूर्ण विनाश’ आणि ‘इराणी सभ्यतेचा अंत’ यांसारख्या अत्यंत कठोर शब्दांचा वापर केला. परंतु, या धमक्यांनंतरही प्रत्यक्षात ट्रम्प यांच्याकडे केवळ “तुम्हाला लवकरच कळेल” या एकाच वाक्याशिवाय कोणताही ठोस मार्ग उरलेला नाही. इस्रायली आणि आंतरराष्ट्रीय गुप्तचर अहवालांनुसार, ट्रम्प यांची ही मवाळ होत चाललेली भाषा या गोष्टीचा पुरावा आहे की अमेरिका मध्य पूर्वेत एका अत्यंत गुंतागुंतीच्या दलदलीत अडकली आहे. इराणने ट्रम्प यांच्याशी कोणतीही तडजोड किंवा वाटाघाटी न करण्याचे धोरण आखले आहे. इराणचे अधिकारी आणि लष्करी रणनीतिकार ट्रम्प यांच्या अध्यक्षीय कार्यकाळाचा अखेरचा दिवस म्हणजेच २०२९ उजेडेपर्यंत हीच तणावाची परिस्थिती कायम ठेवण्याच्या मानसिकतेत आहेत. इराणचे मानणे आहे की वेळ त्यांच्या बाजूने आहे आणि ट्रम्प यांना एकतर इराणच्या अटी मान्य कराव्या लागतील किंवा जागतिक ऊर्जा संकटाचा सामना करावा लागेल.
दरम्यान, आपल्या राजकीय प्रतिमेला तडा जाऊ नये आणि जागतिक बाजारात भीती पसरू नये म्हणून राष्ट्राध्यक्ष ट्रम्प सतत दावा करत आहेत की होर्मुझची सामुद्रधुनी खुली आहे आणि अमेरिकन नौदलाचे त्यावर पूर्ण नियंत्रण आहे. परंतु जागतिक सागरी वाहतुकीच्या KPLER सारख्या विश्वासार्ह आंतरराष्ट्रीय डेटा संस्थांचे आकडे ट्रम्प यांच्या दाव्यांची पोलखोल करत आहेत. युद्धापूर्वी ज्या सामुद्रधुनीतून दररोज १३० ते १४० व्यापारी आणि तेलवाहू जहाजे प्रवास करत असत, तेथून सध्या दररोज केवळ बोटांवर मोजण्याइतपत म्हणजेच ६ ते १० जहाजेच अतिशय धोक्याच्या छायेत जात आहेत. हा फरक स्पष्ट करतो की राष्ट्राध्यक्ष ट्रम्प यांचे दावे आणि प्रत्यक्षातील वास्तव यात खूप मोठी तफावत आहे आणि होर्मुझवर अप्रत्यक्षपणे इराणचाच वरचष्मा कायम आहे.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Imran Khan Health : सर्वात मोठी बातमी! माजी पंतप्रधान इम्रान खान यांचा तुरुंगात मृत्यू; जाणून घ्या कुणी केला ‘हा’ मोठा दावा
अमेरिकेच्या परराष्ट्र आणि लष्करी वर्तुळात डोनाल्ड ट्रम्प इराणविरोधात प्रामुख्याने तीन पर्यायांचा विचार करत असल्याची चर्चा आहे. परंतु, मोजतबा खामेनी यांच्या रणनीतीनुसार इराणकडे ट्रम्प यांच्या प्रत्येक चालीला उधळवून लावणारे प्रत्युत्तर तयार आहे:
१. पहिला पर्याय – प्रचंड लष्करी हल्ला: ट्रम्प इराणच्या अण्वस्त्र आणि लष्करी तळांवर मोठा लष्करी हल्ला करू शकतात. परंतु, इराणने स्पष्ट संकेत दिले आहेत की असा हल्ला झाल्यास ते सौदी अरेबिया, युएई आणि इतर मित्र राष्ट्रांमधील अमेरिकन तळांवर आणि तेल विहिरींवर क्षेपणास्त्रांचा मारा करतील. अमेरिकेकडे या प्रांतात एवढ्या मोठ्या प्रमाणावर होणारे क्षेपणास्त्र हल्ले रोखण्यासाठी पुरेशी ‘इंटरसेप्टर क्षेपणास्त्रे’ (Interceptors) शिल्लक नाहीत. त्यामुळे अमेरिकेसाठी हा पर्याय अत्यंत धोकादायक आहे.
२. दुसरा पर्याय – कठोर आर्थिक निर्बंध: अमेरिका इराणवर आजवरचा सर्वात तीव्र आर्थिक दबाव आणू शकते. परंतु, इराण गेल्या अनेक दशकांपासून कठोर आंतरराष्ट्रीय निर्बंधांचा सामना करत आहे. इराणने आपली अर्थव्यवस्था निर्बंधांना तोंड देण्यायोग्य (Resistance Economy) बनवली आहे, त्यामुळे केवळ आर्थिक दबावाच्या जोरावर इराणला नमवणे अमेरिकेसाठी जवळजवळ अशक्य आहे.
३. तिसरा पर्याय – ‘जैसे थे’ (Status Quo) परिस्थिती: ट्रम्प यांनी काहीही न करता परिस्थिती जशी आहे तशीच राहू दिली, तर त्यात इराणचाच विजय आहे. कारण या स्थितीत होर्मुझची सामुद्रधुनी अनिश्चित काळासाठी बंद राहील आणि इराण सागरी मार्गावर आपले अप्रत्यक्ष नियंत्रण ठेवून जगाचा तेल पुरवठा रोखून धरेल. परिणामी महागाई वाढेल आणि ट्रम्प यांना शेवटी इराणच्या अटींसमोर झुकावेच लागेल.
एनबीसी न्यूजच्या अहवालानुसार, अमेरिकेच्या वरिष्ठ लष्करी अधिकाऱ्यांनी राष्ट्राध्यक्ष ट्रम्प यांना स्पष्ट शब्दांत इशारा दिला आहे की, होर्मुझवर पूर्ण नियंत्रण मिळवण्यासाठी आणि ते सुरक्षितपणे उघडण्यासाठी चालवली जाणारी मोहीम ही अत्यंत प्रदीर्घ, प्रचंड खर्चिक आणि रक्तरंजित ठरेल. यामुळे अमेरिका आणि आखाती देश एका नव्या महायुद्धात ओढले जातील.
होर्मुझच्या या भीषण कोंडीमुळे निर्माण झालेल्या जागतिक तेल संकटावर मात करण्यासाठी अमेरिका आणि आखाती देशांनी आता पर्यायी तेल मार्गांचा विस्तार करण्यास वेगाने सुरुवात केली आहे. सौदी अरेबिया आणि संयुक्त अरब अमिराती (UAE) आपल्या अंतर्गत पाइपलाइन्सद्वारे लाल समुद्र आणि ओमानच्या आखातात तेल पोहोचवण्याचा प्रयत्न करत आहेत. याशिवाय, इराकच्या तेलासाठी सीरिया आणि तुर्कियेमार्गे भूमध्य समुद्रापर्यंत दोन नवीन आणि विशाल पाइपलाइन प्रकल्प विकसित करण्याची योजना आखली जात आहे.
यातील पहिली महत्त्वाची योजना म्हणजे ‘इराक-तुर्किये पाइपलाइन’ दुरुस्ती व विस्तार. ही पाइपलाइन इराकमधील बसरा येथून सुरू होऊन मुख्य पंपिंग स्टेशन असलेल्या हदिथा येथे पोहोचेल. तेथून उत्तरेकडे सलाहुद्दीन प्रांतातील बैजी रिफायनरी संकुलातून जात ती किरकुक-फिशखाबुर पाइपलाइनला जोडली जाईल. फिशखाबुर येथून ही पाइपलाइन तुर्कियेमधील सेहान बंदरापर्यंत जाईल. या १२-१३ शे किलोमीटर लांबीच्या पाइपलाइनची क्षमता दररोज २२.५ लाख (२.२५ दशलक्ष) बॅरल तेल वाहून नेण्याची असेल.
दुसरी योजना म्हणजे ‘हदिथा-बनियास पाइपलाइन’. ही पाइपलाइन इराकमधील हदिथा येथून सुरू होऊन शेजारील सीरियातील भूमध्य समुद्रावर वसलेल्या बनियास बंदरापर्यंत जाईल. सुमारे ८५० ते ९०० किलोमीटर लांबीच्या या पाइपलाइनची क्षमता दररोज १५ ते २० लाख बॅरल तेल पुरवण्याची असेल. या दोन पाइपलाइन्स पूर्ण झाल्यास इराकचे होर्मुझवर असणारे अवलंबित्व संपुष्टात येईल.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : D.Y. Chandrachud: युक्रेनविरुद्ध रशियाच्या बाजूने भारताचा दिग्गज कायदेपंडित मैदानात; डी. वाय. चंद्रचूडांवर मोठी ‘ही’ जबाबदारी
जरी या पर्यायी पाइपलाइन्सवर काम सुरू असले, तरी इराणच्या सामरिक नियोजनापुढे हे मार्ग सुरक्षित राहतील का, असा मोठा प्रश्न आहे. इराणचे समर्थक असलेले हुथी बंडखोर आणि इराकी मिलिशिया यांच्या मदतीने इराण या पर्यायी पाइपलाइन्सना आणि सेहान किंवा बनियास बंदरांवर येणाऱ्या तेलवाहू जहाजांना सहज लक्ष्य करू शकतो. त्यामुळे ट्रम्प यांनी कितीही नवीन मार्ग शोधण्याचा प्रयत्न केला किंवा लष्करी बळ दाखवले, तरी मोजतबा खामेनी यांच्या चक्रव्यूहातून सुटणे अमेरिकेसाठी अत्यंत कठीण झाले आहे. जर हा वाद असाच ताणला गेला आणि २०२९ पर्यंत होर्मुझची सामुद्रधुनी खुली झाली नाही, तर संपूर्ण जगाला आजवरच्या सर्वात भीषण ऊर्जा आणि आर्थिक संकटाला सामोरे जावे लागेल.
