मंगळवार, 10 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- सोशल मीडिया
Fire Safety Norms Coaching Classes: लखनऊमधील एका कोचिंग सेंटरमध्ये लागलेल्या भीषण आगीने देशातील कोचिंग इंडस्ट्रीवर पुन्हा एकदा मोठे प्रश्नचिन्ह उभे केले आहे. लाखो विद्यार्थ्यांना शिकवणाऱ्या या संस्था खरोखरच सुरक्षा आणि मूलभूत मानकांचे पालन करतात का? केंद्र सरकारने कोचिंग संस्थांसाठी अनेक नियम (Coaching Centers Rules) निश्चित केले आहेत, ज्यामध्ये नोंदणीपासून ते विद्यार्थ्यांच्या सुरक्षेपर्यंतच्या सर्व नियमांचा समावेश आहे. प्रश्न असा आहे की या नियमांचे पालन होत आहे की ते केवळ कागदावरच मर्यादित आहेत?
भारतात कोचिंग सेंटर चालवण्यासाठी निर्धारित मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार, संस्था सुरू करण्यापूर्वी तिची नोंदणी करणे आवश्यक आहे. हा अर्ज कोचिंग सुरू करण्याच्या किमान तीन महिने आधी केला पाहिजे. जर एखाद्या संस्थेच्या एकापेक्षा जास्त शाखा असतील, तर प्रत्येक शाखेची स्वतंत्र नोंदणी करणे बंधनकारक मानले गेले आहे. याव्यतिरिक्त, कोचिंग सेंटरची एक अधिकृत वेबसाइट असणे देखील अनिवार्य आहे.
तसेच, या वेबसाइटवर शिक्षकांची पात्रता, शिकवले जाणारे कोर्सेस, फीची रचना, फी परतावा धोरण , वसतिगृह (हॉस्टेल) सुविधा, कोर्स सोडण्याचे धोरण (एक्झिट पॉलिसी) आणि यशस्वी विद्यार्थ्यांची माहिती जाहीरपणे उपलब्ध असणे आवश्यक आहे. नियमांनुसार, १६ वर्षांपेक्षा कमी वयाच्या मुलांना कोचिंगमध्ये प्रवेश दिला जाऊ शकत नाही. जर एखाद्या संस्थेने या नियमांचे उल्लंघन केले, तर तिचे प्रमाणपत्र रद्द केले जाऊ शकते आणि तिच्यावर १ लाख रुपयांपर्यंतचा दंड किंवा कायदेशीर कारवाई होऊ शकते.
कोचिंग संस्थांसाठी केवळ अभ्यासच नाही, तर विद्यार्थ्यांची सुरक्षाही तितकीच महत्त्वाची मानली गेली आहे. मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार, वर्गांमध्ये गर्दी होऊ नये म्हणून प्रत्येक विद्यार्थ्यासाठी किमान १ चौरस मीटर जागा असणे आवश्यक आहे. सर्व वर्ग हवेशीर आणि पुरेशा प्रकाशाचे असावेत. फायर सेफ्टी सिस्टीम, अग्निशामक उपकरणे आणि आपत्कालीन निकास व्यवस्था अनिवार्य करण्यात आली आहे.
याशिवाय स्वच्छ पिण्याचे पाणी, स्वच्छ शौचालय, प्रथमोपचार किट (फर्स्ट एड बॉक्स) आणि आपत्कालीन वैद्यकीय मदत यांसारख्या सुविधा उपलब्ध असणे गरजेचे आहे. विद्यार्थी आणि कर्मचाऱ्यांच्या सुरक्षेसाठी गरज पडल्यास सीसीटीव्ही कॅमेरे लावण्याचीही शिफारस करण्यात आली आहे.
कोचिंग संस्थांसाठी विद्यार्थ्यांच्या तक्रारींचे निवारण करण्याची व्यवस्था करणेही आवश्यक आहे. नियमांनुसार, प्रत्येक संस्थेत तक्रार निवारण यंत्रणा स्थापित केली पाहिजे, जिथे विद्यार्थी आपल्या समस्या नोंदवू शकतील. यासाठी एका विशेष समितीची स्थापना करण्याचीही तरतूद आहे. विद्यार्थ्यांना रुग्णालये, डॉक्टर आणि हेल्पलाईन नंबरची माहिती देणे ही देखील संस्थेचीच जबाबदारी मानली गेली आहे.
अलीकडच्या वर्षांत विद्यार्थ्यांवरील वाढता मानसिक ताण आणि आत्महत्येची प्रकरणे पाहता ही व्यवस्था अधिक महत्त्वपूर्ण ठरते. तज्ज्ञांच्या मते, केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे पुरेसे नाही, तर विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आणि शारीरिक आरोग्याची काळजी घेणे देखील तितकेच आवश्यक आहे.
