शुक्रवार, 13 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- सोशल मीडिया
resident Doctors Burnout: आपण जेव्हा रुग्णालयात जातो, तेव्हा डॉक्टर नेहमी हसतमुख आणि रुग्णांचे प्राण वाचवण्यासाठी तत्पर दिसतात. परंतु, या पांढऱ्या कोटामागे एक अशीही दुनिया आहे, जिथे सलग २४ ते ३६ तासांची ड्युटी, अपुरी झोप आणि मानसिक ताण हा त्यांच्या रोजच्या जगण्याचा भाग बनला आहे. याच कारणामुळे डॉक्टरांमध्ये ‘बर्नआउट’ म्हणजेच प्रचंड मानसिक आणि शारीरिक थकवा वाढतो आहे. डॉक्टर दिनानिमित्त त्यांच्या या संघर्षाला समजून घेणे गरजेचे आहे.
‘फेडरेशन ऑफ ऑल इंडिया मेडिकल असोसिएशन’ (FAIMA) च्या सर्वेक्षणात समोर आले आहे की, ८७ टक्के रेसिडेंट डॉक्टरांना पुरेशी झोप मिळत नाही, तर ६२ टक्के डॉक्टर सलग ३६ तास किंवा त्याहून अधिक काळ ड्युटी करतात. सरकारी रुग्णालयांत तर आठवड्याचे कामाचे तास ७० ते १०० पर्यंत पोहोचतात. रुग्णांची अफाट संख्या आणि डॉक्टरांची कमतरता यामुळे नॅशनल मेडिकल कमिशनचे (NMC) नियम कागदावरच राहतात. वैद्यकीय उपचारांसोबतच कागदोपत्री आणि प्रशासकीय कामांचा बोजा त्यांचा ताण आणखी वाढवतो.
सततच्या अपुऱ्या झोपेमुळे डॉक्टरांची ‘बॉडी क्लॉक’ बिघडते, ज्याने थकवा, चिडचिडेपणा आणि हृदयविकाराचा धोका वाढतो. शारीरिक थकव्यापेक्षा मानसिक ओझे अधिक गंभीर असते. रोज गंभीर रुग्णांवर उपचार करणे, मृत्यू जवळून पाहणे आणि नातेवाईकांना दुखद बातमी देणे, या सगळ्यानंतरही त्यांना शांत राहावे लागते.
‘इंडियन मेडिकल असोसिएशन’ (IMA) नुसार, रुग्णालयांमध्ये होणारी हिंसा आणि कायदेशीर कारवाईची भीती यामुळे डॉक्टर अधिक तणावाखाली असतात. करिअरवर परिणाम होण्याच्या भीतीने अनेक जण आपले मानसिक दुःख कोणाशीच शेअर करू शकत नाहीत.
डॉक्टरांच्या बर्नआउटवर मात करण्यासाठी संपूर्ण आरोग्य यंत्रणेत सुधारणा आवश्यक आहे. डॉक्टर संघटनांकडून सुप्रीम कोर्ट आणि आरोग्य मंत्रालयाने सुचवल्यानुसार १२ तासांची कमाल शिफ्ट आणि आठवड्यातून ४८ तास कामाचा नियम सक्तीने लागू करण्याची मागणी होत आहे. रुग्णालयांमध्ये डॉक्टरांची संख्या वाढवणे आणि त्यांना मानसिक आरोग्य साहाय्य देणे गरजेचे आहे. सध्या शासनाची ‘टेली-मानस’ (TeleMANAS – 14416) ही हेल्पलाईन मानसिक ताणाबाबत समुपदेशन पुरवत आहे.
एकंदरित, डॉक्टर दिन हा केवळ धन्यवाद म्हणण्याचा दिवस नसून डॉक्टरांचा संघर्ष समजून घेण्याचा दिवस आहे. डॉक्टर स्वतः निरोगी आणि मानसिकदृष्ट्या सक्षम राहतील, तेव्हाच ते रुग्णांना उत्तम उपचार देऊ शकतील. म्हणूनच, त्यांना सुरक्षित वातावरण आणि पुरेशी विश्रांती देणे हाच त्यांचा खरा सन्मान ठरेल.
