मंगळवार, 20 ऑक्टोबर 2026
२०३० पर्यंत अभियांत्रिकीचे जग बदलणार! 'ही' कौशल्ये शिका नाहीतर कुठेही मिळणार नाही नोकरी (फोटो सौजन्य-X)
२०३० पर्यंत अभियांत्रिकीचे जग पूर्णपणे बदललेले असेल. आज अभियंत्याचे बहुतेक काम कोडिंग किंवा तांत्रिक उपाय शोधण्यापुरते मर्यादित असले तरी, येणाऱ्या काळात अभियंत्यांकडे केवळ ‘कोडर’ म्हणून पाहिले जाणार नाही तर बल्कि इनोवेटर, डिसरप्टर आणि लीडर म्हणून पाहिले जाईल. तंत्रज्ञान खूप वेगाने बदलत आहे, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, मशीन लर्निंग, रोबोटिक्स, हरित तंत्रज्ञान आणि स्मार्ट मॅन्युफॅक्चरिंग यासारख्या क्षेत्रांना नवीन नोकऱ्या आणि नवीन कौशल्यांची आवश्यकता असेल.
भविष्यात, अभियांत्रिकी नोकऱ्या केवळ डेस्कपुरत्या मर्यादित राहणार नाहीत. अभियंत्यांना समाज, पर्यावरण आणि उद्योगाच्या प्रमुख मुद्द्यांवर काम करावे लागेल. त्यांना हे समजून घ्यावे लागेल की तंत्रज्ञान केवळ यंत्रांसाठीच नाही तर मानवांसाठी आणि पृथ्वीसाठी देखील काम करायला हवे. म्हणूनच शाश्वतता, वर्तुळाकार अर्थव्यवस्था आणि हरित अभियांत्रिकी यासारख्या संकल्पना आता शिक्षण आणि प्रशिक्षणाचा भाग बनत आहेत. येणाऱ्या काळात, समस्या सोडवण्यासोबतच, केवळ क्रिटिकल थिंकिंग, टीमवर्क आणि नेतृत्व यासारख्या सॉफ्ट स्किल्समधील तज्ज्ञच पुढे जाऊ शकतील.
दरवर्षी, लाखो बारावी उत्तीर्ण विद्यार्थी अभियांत्रिकी शिकण्यासाठी बी.टेक अभ्यासक्रमांमध्ये प्रवेश घेतात. जे विद्यार्थी सिद्धांतासोबतच व्यावहारिक प्रशिक्षणावर लक्ष केंद्रित करतात त्यांना भविष्यात एका उच्च कंपनीत चांगल्या पॅकेजसह नोकरी मिळू शकते.
येत्या काही वर्षांत, कामाच्या ठिकाणी नवीन कौशल्यांची मागणी वाढेल. तंत्रज्ञान प्रत्येक क्षेत्रात महत्त्वाची भूमिका बजावत राहील. परंतु अभियंत्यांना फक्त डेस्कवर बसून कोडिंग करण्याच्या भूमिकेच्या पलीकडे जावे लागेल. त्यांना बल्कि इनोवेटर, डिसरप्टर आणि लीडर अशी भूमिका बजावावी लागेल.
एमआयटी वर्ल्ड पीस युनिव्हर्सिटीचे सहाय्यक प्राध्यापक डॉ. प्रसाद पूर्णये यांनी भविष्यातील अभियंत्यांसाठी कौशल्य संचांचा एक आराखडा तयार केला आहे. २०३० पर्यंत या क्षेत्रात काम करायचे असेल, स्वतःची कंपनी सुरू करायची असेल किंवा कोणत्याही प्रकारे अभियांत्रिकीशी संबंधित असाल, तर तुम्हाला काही कौशल्य संचांवर काम करावे लागेल. याशिवाय नोकरी मिळवणे कठीण होईल.
आकलन कौशल्ये – जनरेटिव्ह एआय हे योग्यरित्या वापरले तर एक अतिशय शक्तिशाली साधन आहे. चांगले परिणाम मिळविण्यासाठी, स्पष्ट, तपशीलवार आणि चांगल्या प्रकारे स्पष्ट केलेल्या स्वरूपात प्रॉम्प्ट कसे तयार करायचे हे माहित असले पाहिजे. सध्या बहुतेक एआय इंजिन इंग्रजीमध्ये काम करतात. ज्या विद्यार्थ्यांना इंग्रजीमध्ये अडचण येते ते त्यांच्या पूर्ण क्षमतेचा फायदा घेऊ शकणार नाहीत.
डोमेन कौशल्य – आता नोकरीच्या बाजारात टिकून राहण्यासाठी फक्त कोडिंग पुरेसे राहणार नाही. एखाद्या विशिष्ट क्षेत्रात सखोल कौशल्य असणे अभियंत्याला वेगळे ठरवेल – मग ते वित्त असो, आरोग्यसेवा असो, शिक्षण असो, ऑटोमोबाईल असो, नागरी पायाभूत सुविधा असो किंवा तेल आणि वायू असो. जनरेटिव्ह एआय या क्षेत्रातील ज्ञानाचे महत्त्व वाढवेल.
संशोधन कौशल्ये – संशोधन हे केवळ प्रयोगशाळेत बसलेल्या बुद्धिजीवींचे काम नाही. ते कुतूहल, आढावा आणि उपलब्ध तथ्यांमधून माहिती गोळा करण्याची क्षमता आहे. अभियंत्यांना प्रभाव कसे मोजायचे, बाजाराच्या आकाराचे विश्लेषण कसे करायचे आणि संधींचे मूल्यांकन कसे करायचे हे माहित असले पाहिजे. योग्य प्रश्न विचारण्याची आणि विश्वसनीय उत्तरे शोधण्याची क्षमता त्यांच्या कारकिर्दीला एक नवीन दिशा देऊ शकते.
डिझाइन थिंकिंग – अभियांत्रिकी जटिल समस्या सोडवण्यास मदत करते. डिझाइन थिंकिंगमध्ये, उपाय केवळ तंत्रज्ञानावर आधारित नसतात. ते वापरकर्ता-केंद्रित असतात. पुनरावृत्ती, प्रायोगिक आणि मानवी दृष्टिकोनाच्या मदतीने, हे उपाय अधिक शाश्वत आणि नाविन्यपूर्ण बनवता येतात.
व्यवसायाच्या मूलभूत गोष्टी – आता व्यवसायाचे ज्ञान केवळ एमबीए पदवीधरांपुरते मर्यादित नाही. प्रत्येक अभियंत्याला व्यवस्थापनाचे मूलभूत ज्ञान असले पाहिजे – जसे की SWOT विश्लेषण, आर्थिक नियोजन, भागधारक व्यवस्थापन आणि MoSCoW विश्लेषण. तांत्रिक कौशल्ये आणि व्यवसाय समज यांचे संयोजन अभियंत्यांना बहुमुखी आणि प्रभावी बनवेल
अभियांत्रिकी क्षेत्रात करिअर करू इच्छिणाऱ्या विद्यार्थ्यांनी विषयाचे औपचारिक ज्ञान घेऊनच मुख्य तांत्रिक कौशल्ये शिकली पाहिजेत. त्यात जागतिक दर्जाचे प्रमाणपत्र घेऊन ते करिअरमध्ये वाढ करू शकतात. २०३० मध्ये राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय उद्योगाच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी ही १८ कौशल्ये शिकता येतील:
आर्टिफिशियल इंटेलिजेंस आणि मशीन लर्निंग – स्मार्ट सिस्टम्स आणि प्रेडिक्टिव मॉडेल्ससाठी.
डेटा सायन्स आणि बिग डेटा अॅनालिटिक्स – मोठ्या डेटा सेट्सची हाताळणी, प्रक्रिया आणि विश्लेषण.
रोबोटिक्स आणि ऑटोमेशन – ऑटोमेशन सिस्टम्स आणि इंडस्ट्रियल रोबोट्स विकसित करणे.
इंटरनेट ऑफ थिंग्ज (आयओटी) – स्मार्ट सिस्टम्स, सेन्सर नेटवर्क्स आणि सायबर-फिजिकल सिस्टम्स.
क्लाउड कॉम्प्युटिंग आणि एज कॉम्प्युटिंग – वितरित कॉम्प्युटिंग इन्फ्रास्ट्रक्चरचे व्यवस्थापन.
डिजिटल ट्विन टेक्नॉलॉजी – रिअल सिस्टम्सच्या व्हर्च्युअल प्रतिकृती तयार करणे. ब्लॉकचेन आणि वेब ३ इंजिनिअरिंग – सुरक्षित डेटा व्यवस्थापन आणि विकेंद्रित अनुप्रयोग
सायबरसुरक्षा अभियांत्रिकी – आयओटी सिस्टम्सची पायाभूत सुविधा आणि सुरक्षा.
सॉफ्टवेअर डेव्हलपमेंट आणि लो-कोड/नो-कोड प्लॅटफॉर्म.
एआर/व्हीआर/एक्सआर अभियांत्रिकी – इमर्सिव्ह डिझाइन आणि सिम्युलेशन.
अ‍ॅडिटिव्ह मॅन्युफॅक्चरिंग (३डी प्रिंटिंग) – प्रोटोटाइपिंग आणि इंडस्ट्री उत्पादकता.
स्मार्ट मॅन्युफॅक्चरिंग आणि इंडस्ट्री ४.० – सेन्सर्स, एआय आणि रिअल-टाइम मॉनिटरिंगचे एकत्रीकरण.
नॅनोटेक्नॉलॉजी आणि प्रगत साहित्य – हलके, मजबूत आणि कार्यात्मक साहित्याचा विकास.
अवकाश तंत्रज्ञान आणि एरोस्पेस अभियांत्रिकी – उपग्रह आणि अवकाश प्रणाली.
जैवतंत्रज्ञान आणि बायोइंजिनिअरिंग – आरोग्य आणि बायोमटेरियल्समधील नवोपक्रम.
न्यूरोइंजिनिअरिंग आणि मानव-मशीन इंटरफेस – मेंदू-संगणक इंटरफेस आणि घालण्यायोग्य तंत्रज्ञान.
पाण्याखालील तंत्रज्ञान – सागरी खाणकाम आणि अन्वेषण.
