फोटो सौजन्य - Social Media
निसर्गाच्या चक्रात अनेक जीव जन्माला येतात आणि काळाच्या ओघात नष्ट होतात. पण पृथ्वीच्या इतिहासात असा एक पक्षी आहे ज्याच्या नावाचा उल्लेख आजही ‘मानवी क्रूरता’ आणि ‘हलगर्जीपणा’ याचे उदाहरण म्हणून केला जातो. तो पक्षी म्हणजे ‘डोडो’. सुमारे ४० लाख वर्षांपासून पृथ्वीवर अस्तित्वात असलेला हा पक्षी मानवाच्या संपर्कात आल्यानंतर अवघ्या १०० वर्षांच्या आत कायमचा नष्ट झाला. डोडोचा अधिवास आणि स्वभाव: डोडो हा पक्षी प्रामुख्याने हिंदी महासागरातील ‘मॉरिशस’ या बेटावर आढळत असे. डोडो हा कबुतराच्या कुळातील (Pigeon Family) एक सदस्य होता. लाखो वर्षांपूर्वी जेव्हा त्याचे पूर्वज मॉरिशस बेटावर पोहोचले, तेव्हा तिथे त्यांना खायला मुबलक फळे होती आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे त्यांची शिकार करणारा कोणताही हिंस्र प्राणी तिथे नव्हता.
कोणताही नैसर्गिक शत्रू नसल्यामुळे डोडोला कधीही उडण्याची गरज भासली नाही. परिणामी, हळूहळू त्याचे पंख लहान झाले आणि तो उडण्याची क्षमता विसरला. त्याचे वजन सुमारे २० ते २१ किलोपर्यंत वाढले आणि उंची ३ फुटांपर्यंत पोहोचली. मॉरिशसमध्ये कोणताही धोका नसल्याने डोडोच्या मनात ‘भीती’ हा शब्दच नव्हता. तो अत्यंत शांत आणि निष्पाप स्वभावाचा होता.
१६ व्या शतकात प्रथम पोर्तुगीज आणि त्यानंतर १७ व्या शतकात डच लोक मॉरिशस बेटावर पोहोचले. जेव्हा हे लोक डोडोची शिकार करायला जायचे, तेव्हा हा पक्षी घाबरून पळण्याऐवजी तिथेच उभा राहायचा. मानवांना वाटले की हा पक्षी अत्यंत मूर्ख आहे, म्हणून पोर्तुगीज भाषेत त्याला ‘डोडो’ (Dodo) म्हणजे ‘मूर्ख’ किंवा ‘वेडा’ असे नाव देण्यात आले. पण प्रत्यक्षात तो मूर्ख नव्हता, तर त्याने कधीच हिंसा पाहिली नव्हती. डोडोच्या विनाशाला केवळ शिकार कारणीभूत नव्हती, तर मानवाने आणलेले इतर प्राणीही तितकेच जबाबदार होते. डच लोकांनी मॉरिशसवर येताना आपल्यासोबत कुत्रे, मांजरी, माकडे, डुक्कर आणि उंदीर आणले. हे प्राणी डोडोच्या अंड्यांची शिकार करू लागले. डोडो पक्षी आपली अंडी जमिनीवरच घालत असे, त्यामुळे शिकारी प्राण्यांना ती खाणे सोपे झाले.
दुसरीकडे, मानवांनी राहण्यासाठी आणि शेतीसाठी बेटावरील जंगले तोडण्यास सुरुवात केली. यामुळे डोडोचा नैसर्गिक निवारा आणि अन्नाचा स्रोत नष्ट झाला. शिकार, नैसर्गिक अधिवासाचा नाश आणि परकीय प्राण्यांचे आक्रमण या तिहेरी संकटामुळे डोडोची संख्या झपाट्याने घटली.
ज्या पक्षाने ४० लाख वर्षे निसर्गाशी जुळवून घेत अस्तित्व टिकवले होते, त्याला मानवाच्या हव्यासाने अवघ्या काही दशकांत संपवले. १६६२ मध्ये शेवटचा डोडो पाहिल्याची नोंद आहे, तर १६९० पर्यंत हा पक्षी पृथ्वीवरून पूर्णपणे नामशेष झाला. मानवामुळे जाणीवपूर्वक नष्ट झालेली ही जगातील पहिली प्रजाती मानली जाते.
एका ऐतिहासिक नोंदीनुसार, मुघल सम्राट जहांगीरच्या दरबारातही दोन डोडो पक्षी भेट म्हणून आणले गेले होते. मुघल चित्रकार उस्ताद मनसूर यांनी १६२५ मध्ये डोडोचे एक अतिशय अचूक चित्र काढले होते, जे आजही डोडोच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे मानले जाते. आज शास्त्रज्ञ डोडोच्या अवशेषांमधून त्याचा डीएनए (DNA) मिळवून त्याला पुन्हा जिवंत करण्याचे (De-extinction) प्रयत्न करत आहेत. मात्र, डोडोची कहाणी आपल्याला एकच धडा शिकवते की, मानवाचा निसर्गातील अतिहस्तक्षेप एका सुंदर प्रजातीला कायमचे नष्ट करू शकतो. डोडो आज आपल्यात नाही, पण तो निसर्ग संवर्धनाचे महत्त्व सांगणारे सर्वात मोठे प्रतीक बनला आहे.
