या विषयावरील वैज्ञानिक पुरावे अद्याप विकसित होत आहेत. उपलब्ध माहिती प्रामुख्याने निरीक्षणात्मक अभ्यास (Observational Studies) आणि प्रयोगशाळेतील संशोधनावर आधारित आहे; ठोस क्लिनिकल चाचण्या अजून मर्यादित आहेत. २०१२ मध्ये Annals of Neurology मध्ये प्रकाशित झियांग गाओ यांच्या अभ्यासात असे आढळले की, फळांमध्ये आढळणाऱ्या फ्लॅव्होनॉइड्सचे जास्त प्रमाणात सेवन करणाऱ्या पुरुषांमध्ये पार्किन्सन्सचा धोका कमी होता. फ्लॅव्होनॉइड्स हे नैसर्गिक संयुग असून त्यांना अँटीऑक्सिडंट आणि अँटी-इन्फ्लेमेटरी गुणधर्म आहेत, जे मेंदूतील पेशींना नुकसानापासून संरक्षण देऊ शकतात.
यास समर्थन देणारे काही प्राणी-अभ्यास (Animal Studies) असे सूचित करतात की अँटीऑक्सिडंट्स डोपामिन तयार करणाऱ्या न्यूरॉन्सच्या घटेला कमी करू शकतात, जे पार्किन्सन्सचे एक प्रमुख वैशिष्ट्य आहे. मात्र, हे निष्कर्ष थेट मानवांवर लागू होतात असे म्हणता येत नाही. आतापर्यंत कोणत्याही यादृच्छ (Randomised Controlled Trial) क्लिनिकल चाचणीने फळे खाल्ल्याने पार्किन्सन्स टाळता येतो, हे ठामपणे सिद्ध केलेले नाही. त्यामुळे हे पुरावे आशादायक असले तरी प्राथमिक स्वरूपाचे आहेत.
अतिस्वच्छतेचा ट्रेंड की मानसिक आजार? मुलांना स्वच्छतेचं महत्त्व पटवताना पालकांनी काय करावं ?
भारतीय संदर्भात, काही स्थानिक फळे अँटीऑक्सिडंट्स आणि फ्लॅव्होनॉइड्सने समृद्ध असल्यामुळे संशोधनाच्या दृष्टीने महत्त्वाची मानली जातात. आवळा (Indian Gooseberry) त्यातील अत्यंत उच्च व्हिटॅमिन C मुळे विशेष ठरतो आणि त्याच्या न्यूरोप्रोटेक्टिव्ह गुणधर्मांवर अनेक अभ्यास झाले आहेत. जांभूळ (Jamun) मध्ये अँथोसायनिन्स असतात, जे मेंदूतील ऑक्सिडेटिव्ह स्ट्रेस कमी करण्यास मदत करतात. पपईमध्ये अँटीऑक्सिडंट्सबरोबरच दाह-नियंत्रक एन्झाइम्स असतात, जे पेशींच्या आरोग्यासाठी उपयुक्त ठरू शकतात. पेरू (Guava) हा फ्लॅव्होनॉइड्स आणि व्हिटॅमिन C चा उत्तम स्रोत आहे, तर डाळिंब (Pomegranate) मध्ये पॉलीफेनॉल्स आढळतात, ज्यांनी प्राणी-अभ्यासांमध्ये डोपामिन न्यूरॉन्सचे संरक्षण करण्याची क्षमता दर्शवली आहे.
या सर्व सकारात्मक निष्कर्षांनंतरही संतुलित दृष्टीकोन ठेवणे अत्यंत गरजेचे आहे. फळांचे सेवन आरोग्यदायी आहाराचा एक महत्त्वाचा भाग आहे आणि त्यातील अँटीऑक्सिडंट्समुळे काही प्रमाणात पूरक (Supportive) फायदे मिळू शकतात. मात्र, फक्त फळे खाल्ल्याने पार्किन्सन्स टाळता येतो किंवा त्यावर उपचार होतो, असे मानणे योग्य नाही. रुग्णांनी आहाराच्या उपायांवर अवलंबून राहून वैद्यकीय उपचारांना पर्याय म्हणून वापरू नये.
शेवटी, फ्लॅव्होनॉइड्स आणि अँटीऑक्सिडंट्सने समृद्ध फळे मेंदूच्या आरोग्यासाठी उपयुक्त ठरू शकतात, परंतु पार्किन्सन्स रोगात त्यांची भूमिका पूरक स्वरूपाचीच आहे. याबाबत ठोस शिफारसी करण्यासाठी अधिक मजबूत मानवी क्लिनिकल चाचण्यांची आवश्यकता आहे. तोपर्यंत, विविध प्रकारची फळे दैनंदिन आहारात समाविष्ट करणे सुरक्षित आणि आरोग्यासाठी फायदेशीर आहे, परंतु ते न्यूरोडिजेनेरेटिव्ह आजारांवर स्वतंत्र उपाय नाहीत.
डॉ. अर्जुन शाह, कन्सल्टंट न्यूरोलॉजिस्ट/न्यूरोफिजिशियन, सैफी हॉस्पिटल
