पुदुचेरी: जिथे वर्षातून दोनदा साजरा होतो स्वातंत्र्य दिन! काय आहे 'पूर्वेकडील फ्रान्स'चा रंजक इतिहास
History of Puducherry – भारतातील केरळ, आसाम आणि पुदुचेरी येथे आज मतदान होत आहे. पण पुदुचेरी हे नाव शांत आणि सुंदर समुद्रकिनाऱ्यांसह युरोपीय शैलीच्या प्रदेशाची आठवण करून देते. पुदुचेरीचा इतिहास हा भारतीय संस्कृती, वसाहतवादी संघर्ष आणि मुत्सद्देगिरी यांचे एक उल्लेखनीय मिश्रण आहे. हा प्रदेश केवळ त्याच्या सौंदर्यासाठीच नव्हे, तर त्याच्या गुंतागुंतीच्या आणि ऐतिहासिक प्रवासासाठीही ओळखला जातो. प्राचीन काळापासून ते त्याच्या आधुनिक स्वरूपापर्यंतचा प्रवास अद्वितीय आहे. प्राचीन काळापासून ते आजपर्यंत पुदुचेरीचा इतिहास काय आहे? या ठिकाणाला पुदुचेरी असे नाव का पडले, त्या नावामागचा इतिहास काय आहे, या अद्वितीय नावाचा अर्थ काय आहे? येथील लोक दोन वेगवेगळ्या तारखांना स्वातंत्र्य दिन का साजरा करतात? अशा अनेक प्रश्नांची रहस्ये आज उलगडणार आहे.
आता आपण पुदुचेरी नाव आणि त्याच्या अर्थ म्हणजे तमिळमध्ये, ‘पुडू’ म्हणजे नवीन आणि ‘चेरी’ म्हणजे वस्ती/गाव. म्हणजेच, ‘नवीन गाव’. ब्रिटिशांनी त्याचा उच्चार बदलून ‘पॉंडिचेरी’ असा केला, जो २००६ मध्ये संसदेने कायदा मंजूर केल्यानंतर अधिकृतपणे ‘पुदुचेरी’ असा बदलण्यात आला आणि आज ते त्याच नावाने ओळखले जाते.
लोकशाहीच्या उत्सवात मतदारच राहिले नाहीत; पश्चिम बंगालमध्ये SIR ने भारतीयांवर आणली नामुष्की
पुदुचेरीमध्ये आजही फ्रेंच संस्कृतीचे प्रतिबिंब दिसते. रस्त्यांची आणि बाजारांची नावे फ्रेंच आणि तमिळमध्ये लिहिलेली आहेत. स्वच्छ रस्ते आणि रंगीबेरंगी इमारती युरोपियन मॉडेलचे प्रतिबिंब दर्शवतात. या निसर्गरम्य परिसरात अनेक चित्रपटांचे चित्रीकरण झाले आहे. या शहराची रचना फ्रेंच-शैलीतील ग्रीड प्रणाली वापरून केली आहे, जे भारतात एक दुर्मिळ दृश्य आहे. श्री अरबिंदो आश्रम हे एक मोठे आणि प्राचीन आध्यात्मिक केंद्र आहे, जे दरवर्षी हजारो पर्यटकांना आकर्षित करते. येथेच जगभरातील लोकांचे वास्तव्य असलेले प्रसिद्ध ऑरोविल हे आंतरराष्ट्रीय शहर देखील आहे.
पुदुचेरीचा आधुनिक इतिहास १७ व्या शतकापासून सुरू होतो, जेव्हा युरोपियन सत्ता भारतात आपले पाय रोवत होत्या. याची सुरुवात १६७४ मध्ये फ्रेंचांच्या आगमनाने झाली; तेव्हा ‘फ्रेंच ईस्ट इंडिया कंपनी’ने येथे एक व्यापारी चौकी स्थापन केली होती. फ्रान्स्वा मार्टिन यांची पहिले गव्हर्नर म्हणून नियुक्ती झाली आणि त्यांनी या शहराला एका स्थिर वस्तीच्या रूपात विकसित केले.
पुदुचेरीच्या सामरिक महत्त्वामुळे डच आणि ब्रिटिश सैन्याने हे शहर अनेक वेळा ताब्यात घेतले होते. ब्रिटिशांनी १७६१ मध्ये हे शहर पूर्णपणे उद्ध्वस्त केले होते, परंतु १८१४ च्या ‘पॅरिसच्या तहा’नंतर ते कायमस्वरूपी फ्रेंचांना परत मिळाले. त्यानंतर पुदुचेरी ही ‘फ्रेंच भारताची’ राजधानी बनली. स्वातंत्र्यापर्यंत पुदुचेरी हे भारतातील फ्रेंच वसाहतींचे (पुदुचेरी, कराईकल, माहे आणि यानम) मुख्यालय राहिले.
भारताला १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी ब्रिटिशांपासून स्वातंत्र्य मिळाले, मात्र पुदुचेरीवर त्यावेळी फ्रेंचांचे राज्य होते. त्यामुळे तिथे दोन स्वातंत्र्य दिन साजरे केले जातात:
१. १५ ऑगस्ट (राष्ट्रीय स्वातंत्र्य दिन): संपूर्ण भारतासोबत पुदुचेरीमध्येही १५ ऑगस्ट रोजी तिरंगा फडकवला जातो आणि राष्ट्रीय स्वातंत्र्य दिन साजरा होतो.
२. १ नोव्हेंबर (पुदुचेरी मुक्ती दिन – De Jure Day): भारत स्वतंत्र झाल्यावरही फ्रेंच पुदुचेरी सोडायला तयार नव्हते. दीर्घ संघर्ष आणि वाटाघाटींनंतर, १ नोव्हेंबर १९५४ रोजी फ्रेंचांनी पुदुचेरीचा ताबा भारत सरकारकडे सोपवला. या दिवसाला ‘डि ज्यूरे ट्रान्सफर डे’ (De Jure Day) किंवा पुदुचेरीचा खरा स्वातंत्र्य दिन मानले जाते.
१९५४ मध्ये प्रशासन हस्तांतरित झाले असले तरी, कायदेशीररीत्या पुदुचेरी १९६२ मध्ये भारताचा पूर्ण भाग बनले. पुढे १९६३ मध्ये त्याला अधिकृतपणे केंद्रशासित प्रदेशाचा दर्जा देण्यात आला. येथील फ्रेंच संस्कृतीचे जतन करण्यासाठी आणि तिची वेगळी ओळख टिकवून ठेवण्यासाठी भारत सरकारने या प्रदेशाला पूर्ण राज्याऐवजी केंद्रशासित प्रदेशाचा दर्जा दिला.
पुदुचेरी केंद्रशासित प्रदेश हा चार वेगवेगळ्या भौगोलिक क्षेत्रांनी मिळून बनलेला आहे. हे चारही प्रदेश स्वातंत्र्यापूर्वी फ्रेंच नियंत्रणाखाली होते:
पुदुचेरी: मुख्य शहर.
कराईकल: तामिळनाडूच्या सीमेजवळ.
यानम: आंध्र प्रदेशच्या सीमेजवळ.
माहे: केरळच्या सीमेजवळ.
या चारही विखुरलेल्या भागांना एकत्र करून ‘पुदुचेरी केंद्रशासित प्रदेश’ तयार करण्यात आला आहे.
पुदुचेरीला प्राचीन काळापासून समृद्ध इतिहास लाभला आहे. हे क्षेत्र पूर्वी ‘वेदापुरी’ म्हणून ओळखले जात असे आणि त्याला महान ऋषी अगस्त्य यांची भूमी मानले जाते; असे म्हणतात की येथे त्यांचा आश्रम होता. तसेच, शहरापासून थोड्या अंतरावर असलेल्या ‘अरिकामेडू’ येथील उत्खननातून असे सिद्ध झाले आहे की, पहिल्या शतकात या प्रदेशाचे रोमसोबत व्यापारी संबंध होते.
पुदुचेरीला ‘पूर्वेकडील फ्रान्स’ (French Riviera of the East) म्हटले जाते. या शहराच्या रचनेत एक खास रहस्य दडलेले आहे, जे पर्यटकांना भुरळ घालते:
विभाजित शहर रचना: पुदुचेरी दोन भागात विभागलेले आहे. एक म्हणजे ‘व्हाईट टाऊन’ (French Quarter) आणि दुसरे ‘ब्लॅक टाऊन’ (Heritage Quarter). व्हाईट टाऊनमध्ये आजही तुम्हाला फ्रान्समध्ये असल्याचा भास होतो.
पिवळ्या रंगाच्या वास्तू: फ्रेंच क्वार्टरमधील घरे आणि इमारतींना प्रामुख्याने मोहरीसारखा पिवळा (Mustard Yellow) आणि पांढरा रंग दिलेला असतो. या घरांच्या खिडक्या आणि प्रवेशद्वारे आजही जुन्या फ्रेंच स्थापत्यशैलीची साक्ष देतात.
रस्त्यांची नावे: येथील रस्त्यांना आजही ‘रु’ (Rue) असे संबोधले जाते (उदा. Rue Romain Rolland), जो एक फ्रेंच शब्द आहे.
सांस्कृतिक संगम: पुदुचेरीमध्ये तामिळ आणि फ्रेंच संस्कृतीचा एक आगळावेगळा संगम पाहायला मिळतो. येथील लोक तामिळ बोलतात, पण त्यांच्या जीवनशैलीवर आणि खाण्यापिण्यावर फ्रेंच प्रभाव स्पष्टपणे दिसतो.
