शुक्रवार, 30 ऑक्टोबर 2026
फुफ्फुसाचा कर्करोग आणि वायूप्रदुषणाचा काय संबंध (फोटो सौजन्य - iStock)
भारतात वाहनांमधून बाहेर पडणारा धूर, बांधकामांमुळे निर्माण होणारी धूळ, औद्योगिक उत्सर्जन आणि हंगामी धुरक्यामुळे लाखो लोक प्रभावित होतात. प्रदूषित हवा केवळ खोकला किंवा श्वास घेण्यास त्रास होण्यापुरती मर्यादित नसते. दीर्घकाळ अशा हवेच्या संपर्कात राहिल्याने कर्करोग होण्यासही हातभार लागू शकतो.
यामध्ये सर्वाधिक चिंता निर्माण करणारा घटक म्हणजे PM2.5. हे २.५ मायक्रोमीटर किंवा त्यापेक्षा कमी व्यासाचे अतिसूक्ष्म कण असतात. हे कण श्वासावाटे फुफ्फुसांच्या आतील भागापर्यंत पोहोचू शकतात. त्यांच्यासोबत हानिकारक रसायनेही शरीरात प्रवेश करू शकतात. त्यामुळे दीर्घकाळ जळजळ होणे, पेशींवर ऑक्सिडेटिव्ह ताण निर्माण होणे आणि पेशींचे नुकसान होणे अशा प्रक्रिया घडू शकतात. अनेक वर्षांच्या कालावधीत या प्रक्रियांमुळे कर्करोग विकसित होण्यास अनुकूल परिस्थिती निर्माण होऊ शकते.
जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) अंतर्गत कार्यरत असलेल्या इंटरनॅशनल एजन्सी फॉर रिसर्च ऑन कॅन्सर (IARC) या संस्थेने २०१३ मध्ये बाहेरील वातावरणातील वायुप्रदूषण आणि त्यातील सूक्ष्म कण यांचे गट १ मधील कर्करोगकारक घटकांमध्ये (Group 1 carcinogens) वर्गीकरण केले. याचा अर्थ, या घटकांमुळे मानवामध्ये कर्करोग होऊ शकतो, यासाठी पुरेसे वैज्ञानिक पुरावे उपलब्ध आहेत. या प्रदूषणाशी सर्वाधिक ठोसपणे संबंधित असलेला कर्करोग म्हणजे फुफ्फुसांचा कर्करोग.
Cancer Risk : नाईट शिफ्टमधील काम आणि कर्करोगाचा धोका: वैद्यकीय संशोधन काय सांगते, निष्कर्ष काय ?
२०२१ मध्ये Environmental Health Perspectives या वैज्ञानिक नियतकालिकात प्रकाशित झालेल्या पद्धतशीर आढावा आणि मेटा-विश्लेषणामध्ये सूक्ष्म कणांच्या दीर्घकालीन संपर्कासंबंधी ४७ अभ्यासांचे विश्लेषण करण्यात आले. या विश्लेषणानुसार, PM2.5 च्या दीर्घकालीन संपर्कात प्रति घनमीटर हवेमागे १० मायक्रोग्रॅमने वाढ झाल्यास फुफ्फुसांच्या कर्करोगाचा धोका १६ टक्क्यांनी वाढल्याचे आढळले.
येथे १६ टक्के ही सापेक्ष जोखमीतील वाढ आहे. याचा अर्थ एखाद्या व्यक्तीला फुफ्फुसांचा कर्करोग होण्याची एकूण शक्यता १६ टक्के-बिंदूंनी वाढते, असा होत नाही. महत्त्वाचे म्हणजे, वायुप्रदूषणाच्या संपर्कात येणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीला कर्करोग होईलच असे नाही. हा धोका प्रदूषणाची तीव्रता, त्याच्या संपर्कात राहण्याचा कालावधी, धूम्रपानाचा इतिहास, कामाच्या ठिकाणचे हानिकारक घटक आणि व्यक्तीची शारीरिक संवेदनशीलता अशा अनेक गोष्टींवर अवलंबून असतो. धूम्रपान हा फुफ्फुसांच्या कर्करोगाचा प्रमुख जोखीम घटक असला, तरी धूम्रपान न करणाऱ्या व्यक्तींनाही या आजाराचा धोका असू शकतो.
वर्दळीच्या रस्त्यांजवळ, औद्योगिक क्षेत्रांमध्ये किंवा बांधकामांच्या परिसरात राहणाऱ्या व्यक्तींना प्रदूषणाचा अधिक संपर्क होऊ शकतो. वाहतूक नियंत्रणाचे काम करणारे कर्मचारी आणि घराबाहेर काम करणारे कामगार यांनाही याचा धोका असू शकतो. याशिवाय, घरातील तंबाखूच्या धुराचा संपर्क, स्वयंपाकासाठी घन इंधनाचा वापर आणि अपुरे वायुवीजन यांमुळेही प्रदूषणाचा एकूण भार वाढू शकतो.
‘आपण कोणती हवा श्वासावाटे शरीरात घेतो, हे नेहमीच आपल्या नियंत्रणात नसते. मात्र, स्वच्छ हवा ही कर्करोगाच्या प्रतिबंधातील एक महत्त्वाची बाब आहे, हे आपण ओळखले पाहिजे.’ असे स्पष्ट मत डॉक्टरांनी मांडले.
प्रत्येक रुग्णामध्ये फुफ्फुसांचा कर्करोग एकाच कारणामुळे होतो असे नाही. तसेच, प्रदूषणाच्या संपर्कात आल्याने कर्करोग होईलच, असेही नाही. तथापि, लोकसंख्येच्या पातळीवर दीर्घकालीन वायुप्रदूषणाचा संपर्क कमी केल्यास अनेक आजार टाळण्यास आणि कधीही धूम्रपान न केलेल्या व्यक्तींचेही आरोग्य सुरक्षित ठेवण्यास मदत होऊ शकते.
त्यासाठी स्वच्छ वाहतूक व्यवस्था, औद्योगिक उत्सर्जनावरील कठोर नियंत्रण, बांधकामांच्या ठिकाणी धुळीचे व्यवस्थापन आणि हवेच्या गुणवत्तेचे सातत्यपूर्ण निरीक्षण यांना सार्वजनिक आरोग्याच्या दृष्टीने प्राधान्य देणे आवश्यक आहे. फुफ्फुसांच्या कर्करोगाच्या बाबतीत प्रतिबंधात्मक उपायांची सुरुवात लक्षणे दिसण्याच्या खूप आधीच होते. या प्रयत्नांमध्ये स्वच्छ हवेची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे.
Ans: होय, फुफ्फुसाच्या कर्करोगातून लोक पूर्णपणे बरे होऊ शकतात, विशेषतः जेव्हा त्याचे सुरुवातीच्या टप्प्यात निदान आणि उपचार केले जातात.
Ans: सुरुवातीच्या टप्प्यातील फुफ्फुसाचा कर्करोग अनेकदा लक्षणे दाखवत नाही, कारण फुफ्फुसांमध्ये वेदना ग्रहण करणाऱ्या पेशी (pain receptors) खूप कमी असतात. याचा अर्थ, लक्षात येण्यासारख्या समस्या निर्माण होण्यापूर्वी गाठी (ट्यूमर) बराच काळ वाढू शकतात.
Ans: फुफ्फुसाचा कर्करोग १००% बरा होऊ शकत नाही, तरीही काही रुग्णांमध्ये तो बरा होऊ शकतो—विशेषतः जेव्हा त्याचे सुरुवातीच्या टप्प्यात निदान आणि उपचार केले जातात.
