रविवार, 15 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य AI
ग्रामीण महाराष्ट्रातील लग्नसंस्कारांमध्ये अनेक सुंदर, सप्तरंगी आणि जिवंत लोकपरंपरा जपल्या गेल्या आहेत. त्यापैकीच एक अत्यंत उत्साही, मानाची आणि लक्षवेधक परंपरा म्हणजे लग्नानंतर नवरीच्या भावांकडून केली जाणारी ‘बडाम नाचवणे’ किंवा ‘बडाम नृत्य’ होय. ही परंपरा प्रामुख्याने ग्रामीण भागात वधूकडील भावांचे शौर्य, आनंद आणि बहिणीबद्दलचे प्रेम व्यक्त करण्याचे हक्काचे माध्यम मानली जाते.
लग्नातील मुख्य विधी आणि ‘रुखवत’ (वधूला सासरी देताना द्यावयाच्या भेटवस्तू व गोडधोड) सुपूर्द केल्यानंतर या विधीला सुरुवात होते. रुखवतामध्ये असलेल्या मिठाई, पेढे, लाडू चिवडा आणि विविध पक्वान्नांच्या टोपल्या नवरीचे भाऊ मोठ्या अभिमानाने स्वतःच्या डोक्यावर घेतात. या सर्व टोपल्या डोक्यावर घेऊन सर्व भाऊ लग्नमंडपात एका मोठ्या वर्तुळात-गोल आकारात एकत्र येतात. हलगी, संबळ किंवा ढोलाच्या तालावर आणि पारंपारिक लग्नाच्या गाण्यांवर हे सगळे भाऊ एकत्र गोल फिरत ठेका धरतात.
महाराष्ट्रीयन लग्नात ‘गावदेव’ आणि ‘देवक’ विधी का साजरा केला जातो? जाणून घ्या
या संपूर्ण नृत्याचे मुख्य आकर्षण म्हणजे या वर्तुळाच्या अगदी मध्यभागी उभा असलेला एक नवरीचा भाऊ. हा मुख्य मानकरी भाऊ आपल्या डोक्यावर पाण्याने काठोकाठ भरलेली तांब्याची किंवा पितळाची ‘कळशी’ ठेवतो. या नृत्याचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य आणि कौशल्य म्हणजे ती पाण्याने भरलेली कळशी डोक्यावर सरळ न ठेवता, तिचे ‘तोंड’ थेट डोक्यावर उलटी ठेवली जाते. डोक्यावर पाण्याचा एक थेंबही न सांडता, तो तरुण मध्यभागी अप्रतिम नृत्य करत असतो. त्याच्या या थरारक आणि कौशल्याने भरलेल्या नृत्याभोवती इतर सर्व भाऊ डोक्यावर रुखवताच्या टोपल्या घेऊन गोलाकार गतीने फिरत तालावर बडाम नाचवतात.
हा विधी केवळ मनोरंजनाचा भाग नसून, यात खोल कौटुंबिक भावना दडलेली असते. आपली लाडकी बहीण आता दुसऱ्याच्या घरी जात आहे, हा निरोपाचा क्षण आनंदी वातावरणात साजरा करण्यासाठी भाऊ आपली संपूर्ण ताकद आणि उत्साह या नृत्यात पणाला लावतात. डोक्यावर पाण्याचा कलश सांभाळणे हे भविष्यात येणाऱ्या जबाबदाऱ्या आणि कुटुंबाचा समतोल सांभाळण्याचे प्रतीक मानले जाते. ग्रामीण भागातील लग्नकार्यात जेव्हा हलगीचा वाजते आणि भाऊ बडाम नाचवायला उभे राहतात, तेव्हा संपूर्ण लग्नमंडपातील वऱ्हाडी टाळ्या वाजवून त्यांचा उत्साह वाढवतात. ही पारंपरिक लोककला आजही महाराष्ट्राच्या मातीतील संस्कृती आणि नात्यांची घट्ट वीण अधोरेखित करते.
