बुधवार, 21 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
मात्र भक्तीचा खरा आधार केवळ पूजेसाठी दिलेला वेळ नसून श्रद्धा, समर्पण आणि अंतःकरणातील भाव हा आहे. भगवद्गीतेमध्येही भक्तिभावाने अर्पण केलेल्या पत्र, पुष्प, फळ आणि जलाचा स्वीकार करण्याचा संदेश भगवान श्रीकृष्णांनी दिला आहे. त्यामुळे सकाळी सविस्तर पूजा करता आली नाही म्हणून मनात अपराधीपणा बाळगण्याची आवश्यकता नाही.
सकाळी वेळेअभावी पूजा संक्षिप्त केली आणि सायंकाळी निवांतपणे देवासमोर बसून नामस्मरण, स्तोत्रपठण किंवा आरती केली, तरी दैनंदिन उपासनेचे सातत्य राखता येते. मात्र सायंकाळची पूजा करताना काही पारंपरिक गोष्टी लक्षात घेणे उपयुक्त ठरते.
दिवसभर काम केल्यानंतर घरी परतल्यावर शरीर आणि मन दोन्ही थकलेले असतात. अशा वेळी देवपूजेपूर्वी स्वतःला थोडे प्रसन्न आणि शांत करणे महत्त्वाचे आहे. घरी आल्यानंतर हात-पाय आणि तोंड स्वच्छ धुवावे. शक्य असल्यास कपडे बदलावेत. त्यानंतर देवघर स्वच्छ करून पूजेसाठी बसावे. सकाळी देवघरातील दिवा लावता आला नसेल, तर सायंकाळी दिवा लावून प्रार्थना करावी.
पूजेला सुरुवात करण्यापूर्वी काही क्षण शांत बसून आपल्या इष्टदेवतेचे स्मरण करावे. दिवसभरातील कामे, चिंता आणि ताण बाजूला ठेवून मन एकाग्र करण्याचा प्रयत्न करावा. पूजा ही केवळ धार्मिक कृती नसून मनाला शांतता देणारी साधनाही आहे.
हिंदू परंपरेत संध्याकाळी दिवा लावण्याला विशेष महत्त्व आहे. सूर्यास्तानंतर घरातील देवघरात किंवा योग्य व सुरक्षित ठिकाणी दिवा लावून देवाचे स्मरण केले जाते. दीप हा ज्ञान, मांगल्य, आशा आणि सकारात्मकतेचे प्रतीक मानला जातो. दिव्याच्या प्रकाशाने देवघरातील वातावरण प्रसन्न होते आणि मनाला उपासनेसाठी अनुकूलता मिळते.
प्रत्येक घरातील कुलाचार, देवतेची उपासना आणि पूजेच्या पद्धती वेगवेगळ्या असू शकतात. त्यामुळे आपल्या घरातील परंपरेनुसार पूजा करावी.
सायंकाळची पूजा करण्यासाठी मोठे विधी किंवा दीर्घ मंत्रपठण करणे प्रत्येक वेळी आवश्यक नसते. उपलब्ध वेळेनुसार साधी पूजा करता येते.
भगवान शिव : ॐ नमः शिवाय।
भगवान श्रीगणेश : ॐ गं गणपतये नमः।
भगवान विष्णू : ॐ नमो भगवते वासुदेवाय।
श्री स्वामी समर्थ : श्री स्वामी समर्थ।
श्रीराम : श्रीराम जय राम जय जय राम।
देवी उपासना : ॐ दुं दुर्गायै नमः।
यांपैकी आपल्या इष्टदेवतेचा मंत्र निवडून काही वेळ जप करावा. त्यानंतर आवडते स्तोत्र, श्लोक किंवा आरती म्हणता येते.
मंत्रजप करताना केवळ संख्या पूर्ण करण्यापेक्षा मन एकाग्र ठेवण्याचा प्रयत्न करावा. नियमितपणे काही मिनिटे नामस्मरण केल्याने उपासनेची सवय टिकून राहण्यास मदत होते.
देवाला नैवेद्य अर्पण करणे हा पूजेतील भक्तिभावाचा महत्त्वाचा भाग आहे. सायंकाळी पूजा करताना आपल्या परंपरेनुसार फळ, साखर, खडीसाखर, दूध किंवा घरी उपलब्ध असलेला सात्त्विक पदार्थ नैवेद्य म्हणून अर्पण करता येतो.
नैवेद्यासाठी नेहमीच विशेष पदार्थ तयार करणे आवश्यक नाही. आपल्याकडे जे उपलब्ध आहे, ते स्वच्छतेने आणि श्रद्धेने अर्पण करावे.
नैवेद्य दाखवताना आपल्या इष्टदेवतेचे स्मरण करावे. त्यानंतर घरातील परंपरेनुसार तो प्रसाद म्हणून ग्रहण करावा.
सकाळच्या पूजेत अनेक जण देवाला स्नान घालतात, पंचामृत अभिषेक करतात किंवा विविध उपचारांनी पूजा करतात. मात्र सायंकाळच्या पूजेतही प्रत्येक वेळी अभिषेक करणे आवश्यक आहे, असा सर्वमान्य नियम नाही.
दैनंदिन सायंकाळच्या पूजेत दिवा, धूप, नमस्कार, नामजप, स्तोत्रपठण आणि आरती यांद्वारे उपासना करता येते.
विशिष्ट देवतेच्या उपासनेत, व्रतात किंवा घरच्या परंपरेत अभिषेकाचे स्वतंत्र नियम असतील, तर त्यांचे पालन करावे. देवतेच्या मूर्तीची स्वच्छता आणि पूजेची पद्धत याबाबतही घरातील परंपरेचा विचार करावा.
घाईघाईने पूजा उरकण्याऐवजी काही मिनिटे मन शांत ठेवावे, देवघरात अस्वच्छता राहणार नाही, याची काळजी घ्यावी, दिवा, धूप किंवा अगरबत्ती लावताना अग्निसुरक्षेची काळजी घ्यावी, पूजा करताना मोबाईल किंवा इतर गोष्टींमुळे वारंवार लक्ष विचलित होऊ देऊ नये.
अनेकांच्या मनात हा प्रश्न असतो. सकाळी देवाला दिवा लावता आला नाही किंवा नेहमीची पूजा राहून गेली, तर देव नाराज होईल का? भक्तिपरंपरेत ईश्वराच्या उपासनेत श्रद्धा, प्रेम, प्रामाणिकपणा आणि अंतःकरणातील समर्पण यांना महत्त्व दिले जाते. त्यामुळे अनपेक्षित कारणांमुळे पूजा राहून गेली, म्हणून सतत अपराधीपणाची भावना बाळगण्याची गरज नाही.
सकाळी वेळ कमी असणाऱ्यांनी पूजा पूर्णपणे टाळण्याऐवजी आपल्या परिस्थितीनुसार साधी उपासना करण्याचा प्रयत्न करावा.
देवाला नमस्कार करून इष्टदेवतेचे स्मरण करावे, आपल्या परंपरेनुसार दिवा लावावा, एखादा मंत्र किंवा छोटी प्रार्थना म्हणावी, शक्य असल्यास फूल किंवा नैवेद्य अर्पण करावा, कुटुंबाच्या सुखासाठी, आरोग्यासाठी आणि सर्वांच्या कल्याणासाठी प्रार्थना करून घराबाहेर पडावे.
ही एक सोपी दिनचर्या आहे; ती कोणताही बंधनकारक शास्त्रोक्त नियम नाही. परिस्थितीनुसार यातील काही गोष्टी करता येतील किंवा केवळ नमस्कार आणि नामस्मरणही करता येईल
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: सकाळी वेळेअभावी पूजा करता आली नाही, तर सायंकाळी निवांतपणे देवासमोर बसून प्रार्थना, नामस्मरण किंवा आरती करू शकता.
Ans: हिंदू परंपरेत सायंकाळी देवघरात दिवा लावण्याला महत्त्व आहे. आपल्या घरच्या परंपरेनुसार आणि सुरक्षिततेची काळजी घेऊन दिवा लावावा.
Ans: आपल्या इष्टदेवतेनुसार ‘ॐ नमः शिवाय’, ‘ॐ नमो भगवते वासुदेवाय’, ‘ॐ गं गणपतये नमः’ किंवा ‘श्री स्वामी समर्थ’ या मंत्रांचा जप करू शकता.
