शुक्रवार, 28 ऑगस्ट 2026
फोटो सौजन्य- gemini
रक्षाबंधन म्हटलं की भाऊ-बहिणीच्या प्रेमाचा आणि रक्षणाच्या वचनाचा सण डोळ्यांसमोर येतो. मात्र अनेक कुटुंबांमध्ये या दिवशी भावाला राखी बांधण्यापूर्वी घरच्या कुलदेवता किंवा कुलदेवीला राखी अर्पण करण्याची परंपरा आहे. कुलदेवता ही कुटुंबाची आराध्य देवता मानली जाते. त्यामुळे रक्षाबंधनाच्या दिवशी कुलदेवतेचे स्मरण करून कुटुंबाच्या सुख-शांतीसाठी प्रार्थना करण्याला धार्मिकदृष्ट्या विशेष महत्त्व दिले जाते.
धार्मिक श्रद्धेनुसार कुलदेवता ही कुटुंबाचे रक्षण करणारी आणि संकटाच्या काळात मार्गदर्शन करणारी आराध्य शक्ती मानली जाते. त्यामुळे रक्षाबंधनाच्या दिवशी कुलदेवतेला राखी अर्पण करण्यामागे कुटुंबाचे संरक्षण, आरोग्य, सुख-समृद्धी आणि ऐक्य यासाठी प्रार्थना करण्याची भावना असते.
राखी हा केवळ भाऊ-बहिणीच्या नात्याचा धागा नसून संरक्षण आणि मंगलकामनेचे प्रतीक मानले जाते. त्यामुळे काही घरांमध्ये हा पवित्र धागा सर्वप्रथम कुलदेवतेच्या चरणी अर्पण केला जातो. मात्र ही पद्धत प्रत्येक हिंदू कुटुंबासाठी बंधनकारक नसून ती घराण्याच्या परंपरेनुसार बदलू शकते.
कुलदेवतेला राखी अर्पण करताना साधी आणि सात्त्विक पूजा केली जाऊ शकते.
रक्षाबंधनाच्या दिवशी सकाळी देवघर स्वच्छ करून कुलदेवतेची मूर्ती किंवा प्रतिमा व्यवस्थित ठेवावी.
देवासमोर दिवा लावून धूप किंवा अगरबत्ती लावावी.
कुंकू, अक्षता, फुले आणि आपल्या परंपरेनुसार नैवेद्य अर्पण करावा.
भावाला बांधायची राखी काही क्षण कुलदेवतेसमोर ठेवून तिची पूजा करावी.
घरच्या परंपरेनुसार कुलदेवतेच्या मूर्तीला राखी बांधावी किंवा देवतेच्या चरणी राखी अर्पण करावी. मूर्तीला राखी बांधणे शक्य नसेल तर देवतेसमोर राखी ठेवणेही योग्य पर्याय मानला जातो.
कुटुंबाच्या कल्याणासाठी प्रार्थना करणे
‘आमच्या कुटुंबावर तुमची कृपा राहू दे, सर्वांचे आरोग्य उत्तम राहू दे, घरात सुख-शांती आणि समृद्धी नांदू दे,’ अशी मनोभावे प्रार्थना करावी.
पूजा पूर्ण झाल्यानंतर आरती करून नैवेद्य दाखवावा आणि प्रसाद वाटावा.
कुलदेवतेला राखी अर्पण करताना श्रद्धा, स्वच्छता आणि आपल्या घरच्या कुलाचाराला महत्त्व द्यावे. राखी स्वच्छ असावी आणि पूजा करताना मन शांत व प्रसन्न ठेवावे.
कुलदेवतेची मूर्ती लहान, नाजूक किंवा अशा स्वरूपाची असेल की त्यावर राखी बांधणे योग्य नसेल, तर राखी थेट मूर्तीला बांधण्याचा आग्रह करू नये. ती देवतेच्या चरणी किंवा समोर अर्पण करता येते. काही धार्मिक परंपरांमध्ये देवतेला राखी बांधण्याऐवजी रक्षा सूत्र अर्पण करण्याची पद्धतही आढळते.
काही कुटुंबांमध्ये कुलदेवतेची पूजा आणि राखी अर्पण केल्यानंतर भावाला राखी बांधली जाते. यामागे प्रथम आपल्या आराध्य देवतेचे स्मरण करून तिचे आशीर्वाद घेण्याची भावना असते. मात्र रक्षाबंधनाची ही क्रमवारी सर्वत्र सारखी नाही. काही घरांमध्ये प्रथम गणपती किंवा इष्टदेवतेची पूजा केली जाते, तर काही ठिकाणी कुलदेवतेला प्रथम स्थान दिले जाते. त्यामुळे आपल्या कुटुंबात अनेक वर्षांपासून जी पद्धत चालत आली आहे, तीच पाळणे अधिक योग्य मानले जाते.
कुलदेवतेला राखी अर्पण करण्यामागे मुख्य भावना म्हणजे कृतज्ञता, श्रद्धा आणि कुटुंबाच्या संरक्षणाची प्रार्थना. ‘माझ्या भावाचेच नव्हे तर संपूर्ण कुटुंबाचे रक्षण व्हावे,’ अशी व्यापक मंगलकामना या कृतीतून व्यक्त होते. त्यामुळे या परंपरेकडे केवळ एक विधी म्हणून न पाहता, आपल्या पूर्वजांनी जपलेल्या कुलपरंपरेशी आणि कुटुंबाच्या श्रद्धेशी जोडलेली भावना म्हणून पाहिले जाते.
कुलदेवतेला राखी बांधणे ही सर्व हिंदू कुटुंबांसाठी अनिवार्य शास्त्रीय पद्धत आहे, असे म्हणता येत नाही. वेगवेगळ्या प्रदेशांमध्ये आणि कुटुंबांमध्ये रक्षाबंधनाचे विधी वेगवेगळे असतात. त्यामुळे आपल्या घराण्याचा कुलाचार, परंपरा आणि ज्येष्ठांचे मार्गदर्शन यानुसार पूजा करणे योग्य ठरते.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
