शुक्रवार, 7 ऑगस्ट 2026
फोटो सौजन्य- pinterest
उत्तर प्रदेशातील मिर्झापूर जिल्ह्यात गंगा नदीच्या पवित्र तीरावर वसलेले मां विंध्यवासिनी मंदिर, ज्याला विंध्याचल धाम म्हणूनही ओळखले जाते, हे भारतातील सर्वात प्राचीन आणि जागृत शक्तीपीठांपैकी एक मानले जाते. देवी आदिशक्तीच्या उपासकांसाठी हे स्थान अत्यंत श्रद्धेचे असून वर्षभर लाखो भाविक येथे दर्शनासाठी येतात. विशेषतः चैत्र आणि शारदीय नवरात्रोत्सवात येथे भाविकांची प्रचंड गर्दी होते.
पुराणांनुसार, महिषासुर या राक्षसाने देव, ऋषी आणि पृथ्वीवरील जनतेचा छळ सुरू केला होता. त्याचा संहार करण्यासाठी ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश या त्रिदेवांच्या तेजातून देवी दुर्गेचा अवतार झाला. नऊ दिवसांच्या भीषण युद्धानंतर देवीने महिषासुराचा वध करून धर्माची स्थापना केली. अशी धार्मिक मान्यता आहे की महिषासुराचा वध केल्यानंतर देवीने विंध्य पर्वतावर निवास केला. त्यामुळे त्या “विंध्यवासिनी” या नावाने प्रसिद्ध झाल्या. ‘विंध्य’ म्हणजे विंध्य पर्वतरांग आणि ‘वासिनी’ म्हणजे तेथे वास करणारी देवी.
भागवत पुराणात आणखी एक महत्त्वाची कथा सांगितली जाते. भगवान श्रीकृष्णाचा जन्म झाल्यानंतर वसुदेवांनी त्यांना गोकुळात नेऊन यशोदेच्या कन्येला मथुरेत आणले. कंसाने त्या बालिकेला ठार मारण्याचा प्रयत्न केला असता ती बालिका आकाशात प्रकट झाली आणि अष्टभुजा देवीचे रूप धारण करून म्हणाली,
“अरे मूर्ख कंसा, तुझा संहार करणारा जन्माला आला आहे.” त्यानंतर ती देवी विंध्य पर्वतावर जाऊन स्थिरावली आणि विंध्यवासिनी म्हणून पूजली जाऊ लागली.
विंध्यवासिनी मंदिराला भारतातील अत्यंत जागृत शक्तीपीठांमध्ये स्थान आहे. अनेक धार्मिक आख्यायिकानुसार येथे देवी स्वतः भक्तांच्या हाकेला प्रतिसाद देते. नवरात्रात देवीची विशेष पूजा, दुर्गासप्तशतीचे पारायण, हवन आणि विविध धार्मिक विधी केले जातात. भाविकांची अशी श्रद्धा आहे की, देवीकडे मनोभावे प्रार्थना केल्यास संकटे दूर होतात, मनोकामना पूर्ण होतात आणि जीवनात सुख-समृद्धी प्राप्त होते.
विंध्याचल धामची आणखी एक विशेष परंपरा म्हणजे त्रिकोण परिक्रमा. या परिक्रमेत तीन प्रमुख शक्तिस्थळांचे दर्शन घेतले जाते.
मां विंध्यवासिनी मंदिर, अष्टभुजा देवी मंदिर आणि कालीखोह मंदिर या तीन मंदिरांचे दर्शन घेतल्याशिवाय विंध्याचल यात्रेला पूर्णत्व प्राप्त होत नाही, अशी श्रद्धा आहे. या त्रिकोण परिक्रमेचा उल्लेख अनेक धार्मिक ग्रंथांत आढळतो.
मंदिराचे गर्भगृह तुलनेने लहान असले तरी अत्यंत दिव्य आणि भक्तिमय वातावरणाने परिपूर्ण आहे. देवीची काळ्या दगडातील सुंदर मूर्ती आकर्षणाचे केंद्र आहे. देवीला लाल वस्त्रे, सुवर्ण अलंकार, फुले आणि विविध दागिन्यांनी अलंकृत केले जाते.
मंदिर परिसरात अनेक लहान देवालये, यज्ञमंडप, पूजास्थळे आणि धर्मशाळा आहेत. गंगा घाटावर स्नान करून भाविक देवीच्या दर्शनासाठी जातात.
विंध्याचल धाम गंगा नदीच्या तीरावर असल्यामुळे या स्थळाचे धार्मिक महत्त्व अधिक वाढते. अनेक भाविक पहाटे गंगास्नान करून देवीचे दर्शन घेतात. गंगेच्या घाटांवर सकाळची आरती, संध्याकाळची दीपारती आणि भक्तिमय वातावरण यात्रेकरूंना आध्यात्मिक समाधान देते.
चैत्र आणि शारदीय नवरात्रात येथे लाखो भाविक येतात. मंदिर परिसरात विशेष सजावट केली जाते. अखंड दुर्गासप्तशती पठण, देवीची महाआरती, भजन-कीर्तन, पालखी सोहळे आणि विविध धार्मिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. या काळात संपूर्ण विंध्याचल शहर भक्तिरसाने न्हाऊन निघते. देशभरातील साधू, संत आणि शक्ती उपासक येथे एकत्र येतात.
विंध्यवासिनी मातेबद्दल अशी श्रद्धा आहे की, जे भक्त श्रद्धा, विश्वास आणि निःस्वार्थ भावनेने तिची उपासना करतात त्यांच्या मनोकामना देवी पूर्ण करते. विवाह, संतती, आरोग्य, व्यवसाय, शिक्षण आणि जीवनातील विविध संकटांपासून मुक्तीसाठी भाविक येथे नवस बोलतात.
विंध्याचल हे मिर्झापूरपासून सुमारे ८ किलोमीटर अंतरावर आहे. वाराणसीपासून हे ठिकाण सुमारे ७० किलोमीटरवर असून रेल्वे आणि रस्तामार्गे सहज पोहोचता येते. विंध्याचल रेल्वे स्थानक मंदिरापासून अगदी जवळ आहे. यात्रेकरू येथे विंध्यवासिनी मंदिराबरोबरच अष्टभुजा देवी, कालीखोह, सीताकुंड, गंगा घाट आणि इतर धार्मिक स्थळांनाही भेट देतात.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: उत्तर प्रदेशातील मिर्झापूर जिल्ह्यात, गंगा नदीच्या तीरावर असलेल्या विंध्याचल धाम येथे विंध्यवासिनी मंदिर आहे.
Ans: हे मंदिर जागृत शक्तीपीठ मानले जाते. येथे देवी भक्तांच्या मनोकामना पूर्ण करते, अशी श्रद्धा आहे.
Ans: महिषासुराचा वध केल्यानंतर देवीने विंध्य पर्वतावर निवास केल्यामुळे त्या 'विंध्यवासिनी' या नावाने प्रसिद्ध झाल्या, अशी मान्यता आहे.
