सोमवार, 19 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
महाभारतात अनेक स्त्री व्यक्तिरेखा आपल्या वेगळ्या गुणांमुळे विशेष ठरतात. त्यामध्ये चित्रांगदा ही एक अत्यंत महत्त्वाची आणि प्रेरणादायी व्यक्तीरेखा आहे. ती केवळ अर्जुनाची पत्नी म्हणूनच नव्हे, तर मणिपूर राज्याची शूर राजकन्या, न्यायप्रिय राज्यकर्ती आणि आपल्या पित्याचा वंश पुढे चालवणारी कन्या म्हणून ओळखली जाते. तिच्या जीवनातून कर्तव्य, शौर्य, प्रेम आणि त्याग यांचे सुंदर दर्शन घडते.
चित्रांगदा ही मणिपूरचा राजा चित्रवाहन (चित्रवहान) याची एकुलती एक कन्या होती. राजा चित्रवाहन हा धर्मनिष्ठ, प्रजावत्सल आणि पराक्रमी राजा मानला जात असे. त्याच्या वंशात एक विशेष परंपरा होती. त्याच्या पूर्वजांनी भगवान शंकराची कठोर तपश्चर्या केली होती. त्या प्रसन्न होऊन भगवान शंकरांनी असा वर दिला होता की, या वंशात प्रत्येक पिढीत फक्त एकच अपत्य जन्माला येईल.
राजा चित्रवाहनाला पुत्र नव्हता. त्यामुळे त्याने आपल्या कन्या चित्रांगदेलाच राजपुत्राप्रमाणे वाढवले. तिला धनुर्विद्या, तलवारबाजी, घोडेस्वारी, युद्धकला, राज्यकारभार आणि प्रशासन यांचे शिक्षण दिले. त्यामुळे चित्रांगदा अत्यंत पराक्रमी आणि स्वावलंबी बनली.
पांडवांनी द्रौपदीशी विवाह केल्यानंतर काही परिवारात काही नियम ठरले होते. त्यातील एका नियमांचे उल्लंघन अर्जुनाकडून झाले होते. त्यानियमाचे उल्लंघन केल्याचे प्रायश्चित्त अर्जुनाने घेऊन स्वतःहून वनवास स्वीकारला. या वनवासात अर्जुनाने अनेक तीर्थक्षेत्रांना भेटी दिल्या. याच प्रवासादरम्यान तो मणिपूर राज्यात पोहोचला.
मणिपूरमध्ये अर्जुनाने चित्रांगदेला प्रथम पाहिले. ती युद्धकलेत पारंगत होती आणि राजकीय जबाबदाऱ्या समर्थपणे पार पाडत होती. तिचे सौंदर्य, धैर्य आणि तेजस्वी व्यक्तिमत्त्व पाहून अर्जुन तिच्या प्रेमात पडला. अर्जुनाने राजा चित्रवाहनाकडे विवाहाची मागणी घातली.
राजा चित्रवाहनाने अर्जुनाचा आदर केला. परंतु त्याने आपल्या वंशपरंपरेची अट सांगितली. तो म्हणाला, “माझ्या वंशात फक्त एकच अपत्य जन्माला येते. मला पुत्र नाही. त्यामुळे चित्रांगदेला जो पुत्र होईल तो मणिपूरचाच राजा होईल. तो हस्तिनापूरला जाणार नाही.” अर्जुनाने ही अट आनंदाने स्वीकारली. त्यानंतर अर्जुन आणि चित्रांगदेचा विवाह मोठ्या थाटामाटात झाला.
महाभारतानुसार अर्जुन सुमारे तीन वर्षे मणिपूरमध्ये राहिला. या काळात त्याने राज्यकारभारात चित्रांगदेला मदत केली. यानंतर त्यांना एक पुत्र झाला.
चित्रांगदा आणि अर्जुनाचा पुत्र म्हणजे बभ्रुवाहन. राजा चित्रवाहनाने आपल्या नातवाला भविष्यातील राजा म्हणून वाढवले. अर्जुनाने आपल्या वचनाप्रमाणे बभ्रुवाहनाला मणिपूरमध्येच ठेवले आणि पुढील तीर्थयात्रेसाठी निघाला. चित्रांगदाने पुत्राला शौर्य, न्याय, विनय आणि धर्म यांचे संस्कार दिले.
महाभारत युद्धानंतर धर्मराज युधिष्ठिराने अश्वमेध यज्ञ केला. या यज्ञाचा घोडा मणिपूरमध्ये पोहोचला. तेव्हा बभ्रुवाहनाने आपल्या राज्याच्या संरक्षणासाठी घोडा अडवला. अर्जुनाला माहिती नव्हते की हा समोरचा राजा त्याचाच पुत्र आहे. दोघांमध्ये घनघोर युद्ध झाले. युद्धात बभ्रुवाहनाने अर्जुनाला पराभूत केले. काही कथांनुसार अर्जुन त्या युद्धात बेशुद्ध पडला किंवा मृतवत झाला.
अर्जुनाची दुसरी पत्नी उलूपी तेथे आली. तिच्याकडे नागलोकातील संजीवनी मणी होता. तिच्या साहाय्याने अर्जुन पुन्हा जिवंत झाला. त्यानंतर अर्जुन, चित्रांगदा आणि बभ्रुवाहन यांचे भावनिक पुनर्मिलन झाले.
चित्रांगदा ही महाभारतातील अत्यंत सशक्त स्त्री पात्र मानली जाते.
आजच्या ईशान्य भारतातील मणिपूर राज्याची परंपरा चित्रांगदा आणि बभ्रुवाहन यांच्या कथेशी जोडली जाते. स्थानिक लोकपरंपरांमध्ये अर्जुन आणि चित्रांगदा यांचा विवाह अभिमानाने सांगितला जातो. त्यामुळे महाभारत आणि मणिपूर यांच्यातील सांस्कृतिक नाते अत्यंत प्राचीन मानले जाते.
चित्रांगदेच्या व्यक्तिमत्त्वाने अनेक साहित्यिकांना प्रेरणा दिली. विशेषतः रवींद्रनाथ ठाकूर यांनी “चित्रांगदा” हे प्रसिद्ध नृत्यनाट्य लिहिले. या नृत्यनाट्यात चित्रांगदेला स्वाभिमानी, स्वतंत्र आणि सामर्थ्यवान स्त्री म्हणून अत्यंत प्रभावीपणे साकारण्यात आले आहे.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: चित्रांगदा ही महाभारतातील मणिपूरची राजकन्या, अर्जुनाची पत्नी आणि बभ्रुवाहनाची माता होती. ती पराक्रमी योद्धा आणि कुशल राज्यकर्ती म्हणून ओळखली जाते.
Ans: वनवासादरम्यान अर्जुन मणिपूरमध्ये आला. तेथे चित्रांगदेचे शौर्य आणि व्यक्तिमत्त्व पाहून त्याने विवाहाची मागणी घातली. राजा चित्रवाहनाची अट मान्य केल्यानंतर दोघांचा विवाह झाला.
Ans: ती कर्तव्यनिष्ठ कन्या, पराक्रमी योद्धा, आदर्श पत्नी, संस्कारक्षम माता आणि न्यायप्रिय राज्यकर्ती होती. त्यामुळे तिचे व्यक्तिमत्त्व आदर्श मानले जाते.
