गुरुवार, 27 ऑगस्ट 2026
फोटो सौजन्य- pinterest
भारतीय संतपरंपरेत अनेक ग्रंथांनी सामान्य माणसाच्या जीवनाला भक्ती, श्रद्धा आणि सदाचाराची दिशा दिली आहे. महाराष्ट्राच्या धार्मिक आणि आध्यात्मिक परंपरेत ‘श्री नवनाथ भक्तिसार’ या ग्रंथाला असेच एक विशेष स्थान आहे. नाथसंप्रदायातील सिद्धपुरुषांच्या चरित्रकथा, त्यांच्या साधना-तपश्चर्या, भक्ती, गुरुनिष्ठा आणि लोककल्याणकारी कार्यांचे वर्णन करणारा हा ग्रंथ भाविकांसाठी श्रद्धेचा विषय आहे.
धुंडिसूत मालुकवी यांनी रचलेल्या या ओवीबद्ध ग्रंथात ४० अध्याय आणि सुमारे ७,६०० ओव्या असल्याचे प्रचलित मानले जाते. नवनाथांच्या चरित्रकथांच्या माध्यमातून भक्ती, गुरुकृपा, साधना, संयम आणि परमेश्वर चिंतनाचा संदेश या ग्रंथातून दिला जातो.
‘नवनाथ भक्तिसार’ हा केवळ नऊ संतांच्या कथा सांगणारा ग्रंथ नाही. त्यामागे नाथसंप्रदायाची व्यापक आध्यात्मिक परंपरा आहे. कलियुगातील जीवांना अध्यात्माचा मार्ग दाखविण्यासाठी नवनारायणांनी नवनाथांच्या रूपाने अवतार घेतला, अशी या परंपरेतील श्रद्धा आहे.
मच्छिंद्रनाथ, गोरक्षनाथ, गहिनीनाथ, जालंधरनाथ, नागनाथ, चरपटीनाथ, अचलनाथ, सत्यनाथ आणि किंदरीनाथ अशा नाथांच्या कथा या ग्रंथात येतात. त्यांच्या जीवनातील विविध प्रसंग, तपश्चर्या, साधना, सिद्धी आणि भक्तांवरील कृपा यांचे वर्णन कथारूपाने केले आहे. या कथांमधून केवळ चमत्कारांचे दर्शन घडत नाही, तर मनुष्याने आपल्या जीवनात श्रद्धा, संयम, सदाचार आणि ईश्वरभक्ती कशी जोपासावी, याचाही बोध मिळतो.
नाथपरंपरेनुसार नवनारायणांनी कलियुगातील जीवांच्या कल्याणासाठी नाथरूप धारण केले. सामान्य माणसाला अध्यात्माचा मार्ग समजावा, भक्ती आणि साधनेची प्रेरणा मिळावी आणि संसारातील मोह-माया ओलांडून आत्मिक उन्नतीचा मार्ग सापडावा, हा त्यामागील आध्यात्मिक विचार मानला जातो. त्यामुळे नवनाथांच्या कथा म्हणजे केवळ प्राचीन आख्यायिका नसून त्या काळाच्या संदर्भात मांडलेले आध्यात्मिक मार्गदर्शन म्हणूनही त्यांच्याकडे पाहता येते.
नवनाथांच्या कथांमध्ये मच्छिंद्रनाथांचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे आहे. त्यांच्या कथेतून साधना, योगमार्ग आणि गुरू-शिष्य परंपरेचे महत्त्व अधोरेखित होते. नाथसंप्रदायात गुरू हा केवळ ज्ञान देणारा व्यक्ती नसून शिष्याला आत्मशोधाच्या मार्गावर नेणारा मार्गदर्शक मानला जातो. त्यामुळे नवनाथ भक्तिसारातील कथांमध्ये गुरुभक्ती आणि गुरुकृपा हा वारंवार येणारा महत्त्वाचा विषय आहे.
गोरक्षनाथ हे नाथसंप्रदायातील अत्यंत प्रभावशाली सिद्धपुरुष मानले जातात. त्यांच्या चरित्राशी योगसाधना आणि कठोर तपश्चर्येची परंपरा जोडलेली आहे. गोरक्षनाथांच्या कथांमधून एक महत्त्वाचा विचार समोर येतो. बाह्य जगावर विजय मिळवण्यापूर्वी माणसाने स्वतःच्या मनावर विजय मिळवला पाहिजे. मनातील इच्छा, अहंकार, मोह आणि आसक्ती यांच्यावर नियंत्रण मिळविणे ही खरी साधना आहे. आजच्या धावपळीच्या जीवनातही हा विचार अत्यंत महत्त्वाचा ठरतो.
नवनाथ भक्तिसारात अनेक चमत्कारिक प्रसंग येतात. आजच्या आधुनिक दृष्टिकोनातून त्यांच्याकडे पाहताना त्यांचे केवळ चमत्कार म्हणून आकलन करण्याऐवजी त्यामागील श्रद्धा, प्रतीकात्मकता आणि आध्यात्मिक संदेश समजून घेणे अधिक उपयुक्त ठरते. संकटात सापडलेल्या भक्ताला आधार मिळणे, अशक्य वाटणाऱ्या परिस्थितीत मार्ग सापडणे किंवा अहंकारी व्यक्तीला नम्रतेचा बोध होणे. या कथांमधून श्रद्धा आणि सदाचाराची शक्ती अधोरेखित केली जाते.
नवनाथ भक्तिसाराचा एक प्रमुख विषय म्हणजे भक्ती. मात्र ही भक्ती केवळ देवापुढे मागणे करण्यापुरती मर्यादित नाही. खरी भक्ती म्हणजे मनातील अहंकार कमी करणे, सद्वर्तन करणे, गुरूंच्या शिकवणीचा आदर करणे आणि संकटात श्रद्धा न सोडणे.
ग्रंथातील कथांमधून गुरुकृपेचे महत्त्वही वारंवार स्पष्ट होते. साधना करण्यासाठी केवळ बाह्य विधी पुरेसे नसून योग्य मार्गदर्शन, श्रद्धा आणि आत्मशुद्धी आवश्यक आहे, असा त्यातून बोध घेतला जातो.
अनेक भाविक श्रद्धेने या ग्रंथाचे पारायण करतात. पारायण म्हणजे ग्रंथाचे ठरावीक कालावधीत नियमित वाचन, श्रवण आणि मनन. काही भाविक संकट दूर व्हावे, मनःशांती मिळावी, घरात मंगल वातावरण राहावे, नाथांची कृपादृष्टी लाभावी अशा श्रद्धेने पारायण करतात. विशेषतः श्रावण महिन्यात किंवा नऊ दिवसांच्या कालावधीत पारायण करण्याची परंपरा काही ठिकाणी आढळते. मात्र पारायणाचा अर्थ केवळ एखादी इच्छा पूर्ण करून घेणे असा नसावा. ग्रंथातील विचार आत्मसात करणे आणि त्यानुसार जीवन जगण्याचा प्रयत्न करणे, हे त्याचे अधिक व्यापक स्वरूप आहे.
नवनाथ भक्तिसाराच्या पहिल्या अध्यायात नवनारायणांच्या अवताराची आणि नवनाथांच्या प्रकटण्याची कथा येते. नवनाथ परंपरेचा आध्यात्मिक पाया समजून घेण्यासाठी हा अध्याय महत्त्वाचा मानला जातो.
भाविकांमध्ये अशी श्रद्धा आहे की पहिल्या अध्यायाचे नित्य वाचन किंवा श्रवण केल्याने घरातील नकारात्मक ऊर्जा आणि विविध प्रकारच्या बाधा दूर होतात. ही धार्मिक श्रद्धा म्हणून पाहावी; तिचे वैज्ञानिक तथ्य म्हणून प्रतिपादन करणे योग्य नाही. मात्र नियमित वाचनामुळे घरातील वातावरणात शांतता, भक्तिभाव आणि सकारात्मक चिंतन निर्माण होण्यास मदत होऊ शकते. कुटुंबातील सदस्य एकत्र येऊन श्रद्धेने ग्रंथाचे श्रवण करतात, तेव्हा त्यातून मानसिक समाधानही मिळू शकते.
नवनाथ भक्तिसाराचे पारायण करताना अनेक भाविक काही साधे नियम पाळतात. त्यामागील मुख्य उद्देश मनाची एकाग्रता आणि शुचिर्भूत वातावरण निर्माण करणे हा आहे. सकाळी स्नान करून स्वच्छ वस्त्रे परिधान करावीत. देवघरातील जागा स्वच्छ करून तेथे नवनाथ भक्तिसाराची पोथी ठेवावी. दिवा लावावा. नवनाथ, श्रीगणेश, कुलदैवत आणि सद्गुरूंचे स्मरण करून पारायणाचा संकल्प करावा. त्यानंतर ठरविलेल्या क्रमाने ग्रंथाचे वाचन करावे. वाचन करताना घाई न करता ओव्यांचा अर्थ समजून घेण्याचा प्रयत्न करावा. शक्य असल्यास वाचनासाठी दररोज एक ठरावीक वेळ निश्चित करावी.
नऊ दिवसांत पारायण पूर्ण करण्याची पद्धत प्रचलित आहे. ४० अध्यायांचे दिवसांनुसार विभाजन करून दररोज ठरावीक अध्याय वाचले जातात. मात्र कुटुंबपरंपरा, गुरूंचे मार्गदर्शन किंवा उपलब्ध वेळेनुसार पद्धतीत फरक असू शकतो.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
